MIZO ṬAWNG KAN HMAN DAN CHUNGCHANG

Mizote hian ṭawngkam hman dik loh kan nei nual mai a, chung zinga langsar ṭhenkhat hetiang hian han thailang teh ang. A dawtah tih turah a dawhah tih ching an awm ta nual mai. Dawt hi chu modify loh ṭhin niin a dawtah tih tur.

Tawlh thlu tih tur tawlh tlu tih ching an awm - Tlu chu verb niin adverb form chu thlu a ni. Thi adverb form hlum ang chiah hian tawlh tlu chu thi tih nen a dik loh dan a thu hmun a ni. Nam thlu, kit thlu, ti thlu tih zel tur a ni.

A hrim hrimin tih a hrim hrimah tih hi hmang awm mahse pawm a la har. A thu hrimin tih leh a thu hrimah tih zawk tur a ni. Mai mai tih turah mei mei tih te, chibei tih te bawlhhlawh ka peih tih te hi a dik lo. Hna ka thawk paih lo, ka damdawi ei ka ngaih, a vir ngaih hle mai te an ti ṭhin hi a dik lo bawk. In lung tat a par a mi? Tunlai hian em mi tih turah a mi an ti ta zel mai hi chu a dik lovin a pawi khawp mai.

Zawhna kan siamin em mi? tih hram hram tur a ni. Ṭhangthar ṭhenkhat hian aṭangin tih turah aṭang tih ching an awm ṭhin hi a dik lo. Khawi aṭang nge i kal? Entirnan Buarpui khua aṭangin tih ngei ngei tur a ni. A zawng zawngin tih hi mi ṭhenkhat chuan hmangin an uar tawlh tawlh leh nghal. A vaiin emaw a pumin emaw tih zawk tur a ni. A zawng zawngin tih hi standard Mizo a pawm a har. Hman lai aṭangin tarmit chu bun lovin an lo vuah tawh ṭhin. Bun tur chuan kut leh ke hmawr lam deuh a ṭul. Lu-ah chuan bun lovin vuah mai tur a ni. Beng dar pawh an bun ngai lova an vuah ṭhin.

Ṭhangtharte hian sat leh chek hi an hre thiam meuh lo. Chemin kan sat a, tuthlawhin kan chek a, hrei puiin kan chek bawk hmanrua a zirin. Ṭhangthar leh nu leh pa ṭhenkhatten sam met tih hi hmang mah se Mizo ṭawng pangngaiah chuan lu met niin tunah pawh a la dik reng a ni.

Nichin tih turah nachin tih ching hi naupangah te leh puitlingin hmang hriat tur a la awm nual mai. Nachin a awm lova nichin a awm a, nakin a awm bawk. Mitthi nge kan ral mitthi chhung te tihah hian an chhungte kan ral tia hre tlat an awm. Mitthi kan ral a, ralna thilpek chu an chhungte hnenah kan hlan ṭhin.

Mi ṭhenkhat khuaivah, khuai­vanrial, khawizu tih ching an awm hi a dik lo. Mizo ṭawng kalphungah chuan thu mal hi mood a dan dawn te zawmtu a awm dawn te hian tih dang lam a ṭul ṭhin. Sial pawh se tih ṭul chang a awm - se pui, se pa, seno, se la, se ki te ti kan ti. Mizo ṭawng kalphung dik a ni. Chutiang zelin bal pawh ba tih hun a awm. Bal ka kang tih a dik laiin bal kang kan hmeh tih chu a dik lo. Ba kan hmeh tih a ṭul.

Khuai pawh zawmtu a awm dawn chuan khawi tih ṭhin a ni. Khawisanghar, khawipui, khawi te, khawihnun. Thu mal ṭhenkhat chu a sipel dang lam lovin a rik dan a dang ṭhin a ni. Ban pahnih kam nei tiha ban hi ri sei niin mah se banrek tiha ban hi chu a ri tawi thung. Banrek, banpuam, tiha ban thluk seiho hi chu Mizo ṭawng thiam lo an ni ṭhin.

Vawiin tih turah vawiin ni tih ching an awm nual mai. Vawiin ni tih hun a awm - Vawiin ni chu a sa hle mai kan tih chuan 'sun' kan sawina a ni. Vawiin ni ropui takah hian kan tih chuan 'day' kan sawina a ni. Heng bakah hian hman ṭhin hun a la awm. Vawiin chauh ni lo hun kal tawh eng nge maw lai aṭanga vawiin rawn hawlh thleng uar deuhva sawi duhin an hmang ṭhin. Ka dilna chu ka thehluh aṭangin thla thum a ni tawh. Vawiin ni thlengin an la ngaihtuah lo.

Ka rawn sawisel ber chu vawiin chauh sawi dawna vawiinah hian tih aiah vawiin niah hian tih thlak zen hi a ṭul lo a ni. Vawiin zan tih te, tun zan tih te hi zanin tih sawifiahna niin puitling Mizo ṭawng thiam pangngai chuan zanin, vawiin tih mai tur a ni.

Zanin tia zan pawh hi lam sei lovin lam tawi tur a ni bawk.

George L.Ralte