MIZORAM HI CHAKMA HELHO SANCTUARY ALA NI MAI ANG EM?
Kum 1971 E. Pakistan Liberation War lai khan Pakistan Army-ten Chakma ṭhalaite hmangin Mukti Bahani(?) an din a. 303.Rifle te pein Bank leh hmun pawimawh dangte an ventir a. Dec. 16, 1971-a E. Pakistan a tluka Bangladesh sawrkar a lo din khan Chakma chungah phuba la in an sawisa a. Chuvangin, Chakma te chuan an ralthuam neih ang ang hmangin Bangladesh sawrkar chu dovin hel an
ṭan ta a. Hemi avang hian Chakma tam tak kan ramah an lo lut a ni. Ralthuam kengte chu Shantibahini an inti a, ralthuam keng ve lote chu Jana Samhati Samity an inti.
Shantibahini te hian MNF Army Officer Pu Zara, Lunglei Bazar Venga mi chu a Bazar tur kal Bawm ramah an kaphlum a, a pistol pawh an la a ni.
Shantibahini te hian khawvel hmun hrang hranga an mite hnenah ralthuam leina tur pawisa an dil ang tih ring ila, CADC erawh chu an dil ve loh ring phawt ta ila. A kum leh ni ka hre reng ta lova, lo chhiar ve in awm chu ka ring a, Vanglaini chanchinbu-ah(?) hetianga ziak a ni a:- “Lengpui Airport bula thlam pakhatah Chakma helho ta tur nia rin ralthuam man a ni a, an hotu pakhat pawh Aizawlah man a ni” tiin.
Heng ralthuamte hian Shantibahini kut thleng chu ni sela an tung mai mai dawn hauh lova, Bangladesh Army an kap dawn a, chumi chhanletna chu nunau chawpin an rawn vai hma ngei ang a, Chakma tam tak an lo lut leh dawn a ni. Nu nau chauh ni lovin Shantibahini ngeite pawh lo lut se kan hre leh hauh lo vang.
Bangladesh nena kan inrina luite lah hi ṭhalah chuan duhna lai laia daikai mai theih a ni a, Bangladesh Army an zu kap anga kan ramah an rawn lut leh mai ṭhin dawn a ni. Mizo kan awm ve lohna ramri depah ram ruak a tam em mai. Chuvangin, kan ram chu Shantibahini te Sanctuary a la ni mai dawn a ni. Shantibahini Movement hian eng angin nge kan rama Chakma zingah hian nghawng a neih tihte pawh kan hriata ramri hi ṭha taka kan ven a ngai a ni.
Khawvela Chakma awmte innghahna chu CADC khu a ni. CYMA in hnam hnatlang an neih hnua Chakma NGO te Press Release-ah “Chakma te awmna hi hmanlai aṭangin kan ram a ni a, British Record-ah pawh a chuang a ni” an ti a nih kha! Mizorama awmah an in ngai lova, Chakma rama awmah an in ngai tihna a ni a, Mizote thamlohna leh chona lian tak a ni. Hetiang ngaihdan hi an neih tlat avangin CADC ram zauh sak turin Central-ah an bei ngar ngar a ni. CADC
ṭhiah theih a nih leh nih loh thu-ah kan mithiamte ngaihdan pawh a inang lo va, Chakma vote hmang ṭangkai thei leh thei lo pawh kan duhdan a rual bawk hek lo; hnam boral tur kan ang khawp mai.
Pu C. Lallianchhunga, Advocate Article Vanglaini Nov. 4, 2018 phek 6-na a chhuak tlem ka han tarlang ang e- “Mi tam tak ngaihdan chuan District Council hi Central thuneihna ni turah kan ngai a. Kei pawh chu chu ka ngaihdan ve tho a ni. Mahse, Sixth Schedule ngun taka han chhiar erawh chuan Dan siamṭhat (amendment) chungchang chu Central thuneihna a ni ngei a, chutihrualin he dan hian District Council Administration chungchang bikah chuan state sawrkar thuneihnaah zau tak a pe thung a ni.
Chuvangin, District Council ṭhiata siambelh theitu chu state sawrkar a lo ni reng si a! District Council siambelh/ paih/ chhunfin/ area tihdanglam (hming thlak) a nih pawhin Dan siamṭhat (amendment) a kawk lo va. Chutiangin Parliament-in a rawn tihdanglam pawhin Article 368 hnuaia Constitution Amendment a ngaih tur a ni lo tih Para 21 ah hetiang hian a lo awm - (2) “No such law as is mentioned in Sub. Paragraph(1) of this Paragraph shall be deemed to be an Amendment of this Constitution for the purposes of Article 368” tiin.
CADC area hi Bawm, Pang, Tlanglau, Tuikuk leh Tongchongnia te lal ram ṭhin a ni a, vawiin thlengin an la awm. Chakma chu hengho khawper a awm, mikhual mai an ni zawk. Hnam dang panga a ram neitu zawkte hnawl a, a mikhual ber Chakma hminga ADC siam hi midangte dikna leh chanvo chhuhsakna a niin Sixth Schedule siam chhan pawh a kalh a ni.
Chuvangin, an zavaia a neitu an nih ṭheuh theih nan “Tuichawng Autonomous District Council” tia a hming hi thlak ni rawh se. Tripura-a tlangmi hnam hrang hrangte tana ADC siam pawh tu hnam hming mah chawi lovin Tribal Autonomous District Council an ti mai a, Meghalaya State-ah pawh Khasi, Jaintia, Garo te an awm a, tu hnam hming mah an hmang lo. Chuvangin, State thuneihna a nih angin a hming hi thlak ni rawh se. Chu bakah, Central thupek angin foreigner pawh hnawhchhuah ni bawk rawh se. Anniho hi kan ram himna tiderthawng a, inpumkhatna tichhetu an ni thei a ni.
Barh luih CADC ṭhiat duh si lova foreigner hnawtchhuak phal bawk si lova CAB, 16 duh lo viaua insawi leh lawi si kan nih chuan lemchang mai, ram hmelma kan ni mai lo maw?
K. Biakchungnunga, Chanmari, Lunglei