Written by
Dr.Lalbiak kima

HRIPUI THAWHHNIHNA (2nd WAVE OF COVID 19)

Covid 19 Hripui chuan khawvel pum nikum 2020 chhung khan min nuai a.Nikum 2020 chhung khan khawvel pum hri kai chu maktaduai 82 (82 million) vel an ni a. Chung zinga mi maktaduai 1 leh nuai 8 (1.8 million) velin an thihpui bawk a ni.

Kumin 2021 kan chuang kai a beiseina sâng tak nen kan thir laiin he hripui hian kian zai rel loin lndia ramah pawh Hripui thawhhnihna (2nd wave) chu a rawn thleng leh ta zawk tlat mai. Khawvel ram tamtakah pawh a lo pung leh tual tual emaw tih turin vawin 9th April 2021 a lo thlen chuan Khawvel pumah hrikai maktaduai 134( 134 million) chuang an lo tling der tawh a. Khawvel pumah mithi pawh maktaduai 2 (2.9 million) an lo chuang,der ta bawk.Vawini 9.4.21 hian India ramah Hrikai thar 1,31,893 an awm a.Mitthi pawh 802 lai an awm leh ta. Natna hrik (Virus) hi a inthlak danglam (mutate) zel mithiam ten an tih avangin kan pung zel dawn ni pawhin a lang.

NATNA HRIK INTHLAK DANGLAM (NEW VARIANT STRAIN) HI ENGNGE NI LE?

Pathian thilsiam nunna nei reng reng hi chuan damkhawchhuah nan inthlahpun hi an mamawh vek a.Pathian thil siam a chungnung ber mihring te pawh hi inthlahpun zel hi a siamtu siam dân a ni. An lo pun zel rual hian mihring nihna an hloh loh nan an nihphung tur zawng zawng chu DNA (Deoxyribonuclic Acid) ah hian dakhawm sa (store) vek a ni a.Chungte chu mihring a lo insiam hian mRNA (messenger Ribonuclic Acid) hian a lo lachhawng (copy) in dik thlapin a lo insiam thin a ni. Eden huan a țang khan a la in copy sual ve lo.Kan sam țona tur te kan bân invuahna tur leh kan cell tê ber (timûr) insiam dân thleng hian a in copy sual ngai lo.

Chutih lai chuan he Coronavirus ,nunna nei ve chang chang hi chuan RNA chauh an nei a.DNA an nei ve lo.Tichuan nasa taka an intihpun nan hian mRNA an neihchhun hi an hmang ve ta char char mai a.An in copy sual leh sual loh endiktu (proof reader) an awm ve lo a .An nihna hloh țhak khawp pawhin an lo insiam sual thei.A rei deuh chuan nasa takin an lo danglam thei . Chung Virus piansualna chu 'Viral Mutation' an tih hi a lo ni ta a ni.Hetiang insiam sual (mutation) hi Virus ho pianzia a ni a. Virus thenkhat chu an mahni bôduak khawp pawhin an lo insiam thei.Heng lo insiam danglam ho hi VARIANT STRAIN an tih te chu an ni.Heng Viral variant (piangsual) ho hi a chang chuan a tir a original strain aia hlauhawm leh hlawm lian deuhah an intipung thei a.Heng ho pawh hi thla hnih khatah chuan tlem tlem chuan an danglam hman leh thin.

A tira China ram a Virus (Original strain)pawh kha Europe a thlen meuh chuan mithiam ten an zirchianna (Viral Genomic Sequencing) ah Spike protein position D614 na a Aspartic Acid kha Glycine in a lo inthlak hman a,Viral strain 'D614G' kha a lo piang chhuak a ni.

He Viral Strain hi a tira mi ai khan a chak daih a,Phillipines leh Europe ram tam ber kai darhtu kha a ni. India ramah pawh he strain hi a darh hman. Tunah hian India ramah pawh strain 242 vel chu an hmu tawh. Mahse a tam ber hi chu hlauhawm khawp VOC (Variant of Concern) an ni lova .Natna kalphung tidanglam khawp a hlawm lian an awm rih lo. India rama an hmuh thar Double mutant S train E484Q leh L452R phei hi chu taksa vengtu sipai (antibody) Hri kai leh Vaccine vanga insiam hian a dang zo lo mai thei.Mahse tunah chuan hlauhawm khawp (VOC) a la ni lovin an sawi. Tunlai Khawvel a Virus inthlak danglam hlawm lian (Variant strain) țhenkhat chu heng hi an ni.

1) UK Strain B.1.1.7. United Kingdom atanga darh.

2) South African Strain-B 1.351. South Africa atanga darh

3) Brazil Strain-P 1

4) Phillipines Strain-D614G

Heng Strain hrang hrang hi India ram state 18 velah an darh tawh a. Punjab state a Covid hrileng 80% vel khu UK Strain niin an hria. India chhim lama hrileng khu a tamber chu Variant Strain N 440K a niin an sawi bawk. Tûnah hi chuan heng Variant Strain hlauhawm bik hi Mizoramah chuan an la awm lo niin thuneitu ten an sawi.

HRITHAR (VARIANT STRAIN) HLAUHAWM BIK NATE:

1. A thawhhnihna(Second wave) hri hi a hma a mi aiin a lêt 2-6 velin kai a awl.

2. Thalai lam a zuah tawh lem lo. An kâi nasa in a khawih nâ. Natna benvawn nei lo pawh ICU a dah ngai nikum lam aiin an tam daih.

3. Naupang lam pawh an kâi awl a. Nikum lam ang lovin natna langchhuak nghal an ni tlangpui.Mahse naupang hi an invenna (immunity) a lo that em avangin an tuar na vak lem lo.Naupang atanga puitling hrikâi an pung.

4) A natna lanchhuah dân a danglam deuh thei.Rim hriatna hloh thut hi chu hrik kai hriatna a la ni reng.

5) A natna hi a hma a mi ai thihna a thlen rang.

6) Mi neinung leh khawsakna sang(celebrity) te tun hri hian a khawih nasa ve tho mai.

7) Natna hrik Strain thenkhat hi chu a testna RT PCR pawhin a hmunghal mai lem lo.

7) Surface Transmission (Bungrua leh khawlai vawn bân railing) vel atanga a hrik kai hi sawi a awm ta lem lo.Khawlai kahfai etc hi an ti ta lem lo bawk.

8) Direct contact a kai a ni ber. Covid positive te nen minute sawmpanga aia rei awm ho hian hrik a kai theih a ni.

ENGTINNGE KAN INVEN ANG LE?

Kan hriat angin tun țum chu mahni invenna lam han sawi uar ila. Mahni inven tum lem lo a, thuneitu mawhchhiat tum hi a sawt lo. Lockdown hi chu nikum khawvelin an tawnhriat tawh atangin a thatna sawi tur a tam lem lo. Ram tamtak Economy in a chhiat phah a ni. Chuvangin mahni invenna tur sawi nawn leh a ngai a ni.

1. FACE MASK : Hei hi Hripui a reh hma chu vuah tur a ni, nitin thlak a tha. Hmun hlauhawm deuhah chuan Surgical mask hi a thuah (double) a hman mai tur. Covid Vaccine la lo tân chuan Face Mask hi Vaccine tluk dawn a ngaih a ni.

2) KUT SIL : Kut hi sahbawn emaw hand sanitizer a a zing thei ang bera sil tur.Kut tifai hmasa lovin kâ, hâr leh mit khawih miah loh tur. Heng hi taksaa natna hrik luhna kawng ka an ni.

3) SOCIAL DISTANCING: Mi tupawh a hla thei ang bera biak tum tur. Feet 6 vel a hla a him ber.Face Mask vuah lo chu biak loh mai a tha ber.

4) Hripui a lên chhung chu puipunna a tel loh a him ber.

5) Zaikhawmna ah tel loh a țha.

6) Tumah kuta chibai buk loh tum i ang u.

7) Thenawm khawvengte in lên pawh loh hram tum a tha .

COVID VACCINE: Covid Vaccine Mizoram kan dawn hi Covishield a ni a.Vaccine tha leh him ber pawl a ngaih a ni, a la thei chin chuan lâk vek a tha. Thisen sang, zunthlum, natna benvawn hrang hrang nei tân pawh a hlauhawm lo. Covid Vaccine lak hnua hrikai sawi tur an awm nual. Mahse hengho hian natna an vei tawh lo. An kai thei a, an la thehdarh thei mai theih avangin Covid Vaccine vawi hnih la tawh pawhin Face Mask hi la vuah zawm zêl tur a ni.

Heng bâkah hian sawrkarin kaihhruaina a siam zawng zawng hi zawm vek a i tum țheuh ang u.

Khing zawng zawng khi zawm vek tum ila.Heng bâkah Pathian mite tawngtaina avang hian he hripui (Covid Second Wave) na taka rawnin țam mek hian Mizoram chu min nuai na lo ngei ang. Hman kuma cyclone na tak 'mahasen' pawh khân Mizoram chu min hêl daih a nih kha. Tawngțai chungin mitin i fimkhur theuh ang u le.

Dr.Lalbiak kima