Lei laih leh insak dân mawlh mai hi

Hmun rual rem lo, khâm pang-a khawsa kan ni miau mai a, lei kan lai lo thei lo. In leh lo inbuatsaih lai a ni a, inhmun lai kan ṭhahnem khawp mai. Kumtin kan tawh ṭhin leh kan lo tawh fo tawh leimin hian min kiansan hleithei lo va. Fur kan la thleng lo nachungin, lei laih avanga min kan awm leh ta nual mai a, a pawi hlê a ni.

Nikum (2020) khan lirnghing leh leimin kan tuar nual a. Hetiang ang leilung chhiatna a thlen hnu-a langsar tak ṭhin chu leilung zirmi, Geologist te an ni a. A min tawh hnûah kan inko chauh ṭhin hi chu a tlai tawh ṭhin. In hmun kan lei hma te, in sa tura kan inbuatsaih tirh tê ah, Engineer leh Architect-te kan râwn hma hian Geologist te râwn a ṭha khawp mai.

In ṭha, rinawm leh nalh neih kan duh tlâng a, hma kan sâwn a, kum hnih khat chhûng lêkin veng leh khua kan ṭhang nasa a. Duhthusam ang taka lei han laihna tur khawpa hmun ṭha leh rem hi kan nei tam lo thung a. A ṭha berah chuan lei hi khawih danglam tamlo thei ila chu a him ber mai a. Nghawr siam tam lo zâwngin, khâwl lian hmanga han laih pawh hi hna a sâwt viau rualin, in lo ding khup tawhna hmunah phei chuan khâwl tê lam han hman phawt pawh a ṭha zâwk ang. Chhawr dawh han siam phawt emaw, ban phunna lai tur leh beam kalna tur chauh han ker phawt emaw, slab chhûn hnua han lak belh leh mai angte hi a him duh viau. Vanduai leh vannei kâr erawh a hla a; tui tam deuhna hmunah phei chuan hmanhmawh vak lova hmunhma han inchheh rem pawh a ṭul ṭhin. Hmun ṭhenkhatah hian vanduaina avangin in sak rel uaih tawhte a lo min a, sorkar hotuten hnathawh an han titawp a. Chhunzawm leh hun tur emaw, a ṭha zâwk tur emaw inkawhhmuh mumal lo va han reh daihte pawh a awm ṭhin a. Hêng ang hmun tam takah hi chuan, han then fai zung zung a, a hma lama han chhunzawmtir hi a him zâwkna a awm ṭhin.

Hetiang ang chi, thutlûkna han siam ngai ang chi leh enzui leh ngai anga hman ṭangkai theih tur Committee han ruat mai pawh a ṭha maithei. Leimin lian tham deuh emaw a han awm pawh hian Joint Investigation Team tirh a ni ṭhin, hetiang ang chi a lo thlen palh pawha inkoh awlsam tur hian, a buaipui tur bik Committee hi awm sa zâwk se, chhiatna a lo thlen pawha hma la nghal tura inralring sa tura ruahman lâwk sa ni ta se, a felfai zâwk maithei.

In sak dan duang thiam leh sa thiam- kan architect leh engineer te pawh hian, a hmun hma zai ngai chungin, leilung khawih nasa lo zâwnga insak dan tûr duan chhuah hi uar thei ila a duhawm hle. A tlângpuiin, kan lei lung chakna hi kan endik ngai lem lo va. A ni awma ngaihah, leilung in a dawl zawh chin tur pawh hi kan dah mai niin a hriat bawk si.

In sa tur tam ber lahin, a awlsam lam, sak hma theihna tur ngawt ngaihtuahin, a leilung tehna leh zir chetna lam kan ngaihthah a. Rinawm leh nghet aiin a mawina atân sum sên kan uar zâwk hi a pawina a awm ṭhin. A hnûa ruhrel rinawmna tura thuam ṭhat leh hi a hautak avângin, sumin kan hneh viau anih loh chuan, a ruhrel (structure) hi han chak ṭha phawt mai se la.

Nikum lamah khawchhak tlângdungah lirnghing kan tâwk zing a. Kan tawrh dân dinhmunte leh a leilung thlithlaia kan kalin, kan in sak dinhmun dik tâwklo a lang chiang hle. In phu lo va ban leh beam tê te, rod hman tê lutuk, bang pin dan diklo te leh lintel beam hman diklo te kan hmu a, heng in te hi chhiatna tâwk nasa ber te a ni bawk. A hunlaiin tihdân dik tawklote inhrilh hriain tihdan ṭha zawk inkawhhmuh a ni a. Kumina kan han kal leh chuan, in sa tharah sak dân kalhmang dik zawk leh, bang rem dan pawh a dân dik kan han hmu chu inzirtir sâwtna lang a ni bawk a, a lawmawm. Hetih lai hian, in himna tura thurawn angte pawm lemlo an awm bawk a. Chhiatna in min han nan lai chuan, kan mangan a, kan chiai a, thurâwn pawh kan dawngsawng ṭha, a taka tihlawhtlin han hmuh chuan a lawmawm duh hle.

Khawpui lama kan insak dan hmang hi chu a ṭha thawkhat viau mai, kan uluk tlâng ni pawhin a hriat. Mahse, kan in leh lo kan dinna hmun leilung kan han suasam danah leh, kan inbengbelna tur hmun kan han khawih zui danah erawh chuan inzirtir thar fo kan ngai a ni. Tuiluankawr pawimawh dan kan sawi fo a, awiha zawmtu nih tum ila. Ruah bawhawk a han tla leh ang a, hmun tam takah chuan buaina kan tâwk leh ngei dawn niin a lang. Kan lei laihna vûng theh thang kan uluk tâwk lo va, paih fai lovin kawmthlang kawmchhaka han paih leh han chhêk kan awm. Hêng kan lei laih vûngte ngei hi mangkhâwng a ni thei a, a chunglang a chêt hi chuan a hnuailam lei nghet ṭha pawh a chêt phah ṭhin, paih fai ṭha ila, tui in a hawrh loh nan te, a dâwlna han siam te pawhin hma la ila. Lei vûng paihna hmun hlui leh leimin thlen tawhna hmunah te, hmun awih lutuka in sa kan awm ṭhinte hi chu chhiatna hi kan um ta mai em ni, tih pawh a awl a. Mi tam zâwk hi chuan neih thinglung khâwngin in leh lo kan din avângin, kan insakna hmun hi duhtui ila, ṭhenawm khawvêng, khawtlâng hruaitute pawh a hmunhma dinhmun i zawt hmasa ang u.

Kan lung rem pawh i enfiah fo ang u. Kawmchhak kawmthlang dâwl nan lung kan rem ṭhin a, hêngah te hian tui luan tlang theihna tur kua- weep hole kan siam em, enfiah ila. Kan lei dâwl tur sân zâwng azira lungrem chhah zâwng turte chhût dan a awm, engineer te râwn ila. Invênna kawnga uluk taka hma kan lâk a, inruahmanna kawnga sum kan sên hian sum tam tak kan hum thei zâwk. Inhmun kan lei dâwn te, in leh lo kan din tak tak hma te hian a hre turte râwn hreh lo ila, hetah hian duh tâwk mai lovin, an thu zawm pawh i tum ang u. Hmun ṭhenkhatah chuan, geologist/ engineer te pawh kan han râwn a, mahse, anni thurâwn zawm leh vek si lovin, kan duhâm avângin kan lai leh huam ṭhin, a hnûa harsatna kan han tawh chuan, a siam lehna atan sum tak tak sên a ngai tawh ṭhin. A ṭhenah phei chuan, a hmaa kan lo mitthla lâwk anga engmah tih ngam lohna pawh a awm thei. A hre zâwk tur mi kan râwn a nih chuan, an thu pawh i awih ang u.

Aizawl khawpui b$kah, AMC hnuaiah leimin vênna atâna dân ṭha tak mai, AMC Site Development & Slope Modification Regulations 2017 hi hman a nih thuai a rinawm a. Hemi dân hnuaiah hian, Aizawl khawpui chhûnga hmun hrang hrangte hi hmun him, him thawkhat leh him lutuklo angte pawhin ṭhen sawm a la nih hmel a. Hêng ang huamchhûngah kan lo awm anih chuan, dânin a phût ang taka hmalak a nih theih nan, sorkar lama hmelhriat kan nei emaw, sorkar lam mi leh sa kan ni emaw pawh lo ni se, dân ang taka hmalak a nih theih nân mipuiten AMC kan ṭanpui a ngai dâwn a. Tûnhma aiin insak dân hmang leh din dan tûrah kan duhtui a, tihtur a lo tam ta deuh a nih pawhin, phunnawi mai lovin, kan himna atâna dân hi duan a ni tih rilru lo pu lâwk thei ila. Kan inhmun lo ram endiktute chu tupawh ni se, anni hmuh dânah in chhâwng sâng sak a lo remlo anih pawhin, zâwm mai ila, kan duhdan anga titlang ngei ngei tûrin thuneitute dâwr ṭalh lo ila. Kan leilung dinhmun ang zêla himna tura ruahmante, man chawia kan leilung enfiah lehzual a lo ṭul anih pawha insênso lo inhuam ve te pawh a ngai ang, kan khawpui himna atân AMC hmalakna i ṭawiawm ang u.

AMC Building Regulations kan hmanlai mêkah hian in chhawng hnih chinah hian Structural Engineer rawih kher a ngai lo va. Mahse, khawchhak tlângdunga lirnghing nghawr dân han hmuh chuan, Structural Engineer-ten an ruahmanna ang ngei insak hi chu kan himna tur a ni. A tam zawk chu chhawng hnih chin chauha insak a ni chungin, chhiatna tam tak a awm avângin Aizawl leh khawpui danga in sa te pawh hian Structural Engineer te râwn thei ila. Engineer ten in sak dân atana ruangam an din te hi, insak theihna permit neihna atana duh tâwk mai lovin, kan insak dân tur tak tak atan pawha hman ngam leh hman theih ni se. Mipuiten kan engineer thiam takte hi insak permit neihna atan mai mai chuan i râwn lo zâwk ang u. Hetiang kawnga kan lo insêngso deuh a nih pawhin, sum tak kan sênna hi kan chhûngkua, kan hmangaihte nêna kan khawsak hona tur, eizawnna hmun himna a ni, himna hi a pawimawh ber zâwk a ni, tih i hre thar mawlh ang u.

Biak In leh khawtlang punkhâwmna hmunte hi uluk leh fimkhur ṭul ber berna hmun a nih laiin, sak dan hmang chhia kan ni leh tlat ṭhinte hi a pawi. Hmun pakhatah chuan, ‘Biak In sakna tur a ni si a, a lei lungte pawh hi laboratory-ah kan endik phawt ang a’, kan han tih chuan, ‘kan duh angin kan sa thei lo vang, in endik te chuan’, an ti daih! Hei hi entirna chauh a ni, mimal leh vantlang in tam zâwk hi enfiah loh vêk zâwk a ni ang. Khawpui chauh ni lovin, thingtlangah pawh châk lak te a harsat tak avangin pucca building kan uar ta khawp mai a. Khaw tam taka kan insak dante han hmuh hi chuan, rilru a zâm a, a hlauthawng takzet a ni. Ban leh beam tê, rod tê bawk, cement ṭha tâwk lo, chawhpawlh ṭhalo, rora ṭha bawk si lo, in lian leh zau tak tak kan sa ta fur mai a. Pucca building hi kan ngam ta lutuk a, kan sa huai ta mah mah mai, i fimkhur hrâm ang u. Khaw tam taka kan mistiri te a zir hian insak dan hmang hi a inang duh khawp a, chutiangin, rod hman leh ban len zâwng thlengin kori a tu khawp mai. Hêng kan mistiri te hi, a theih chuan RD block tin emaw, District capital-ah emaw insak dân hmang ṭha zâwk han inzirtirna hun ruahman theih ni thei se a duhawm khawp mai.

Leilung hi tihbuai lêm loh chuan, hmun ṭhalo leh remlo tak kan tihte pawh hi a min mai lo. Mihringin kan khawih danglam avânga leimin thleng hi a tam zâwk a. Chênna leh hmunhma kan mamawh, hemi atan hian lei kan lai lo theilo, mahse, leilung zai ngaiin, a hre turte râwn chungin lei lai ṭhin ila. A dâwlna leh a vênna kawngah pawh, harsatna kan tawh hmaa hma kan lo lâk hian insênso a tlêm zâwk a, kan tuar nêp zâwk bawk. Hlim leh thlamuang taka mahni inluma kan khawsak theih nan, in leh lo dinna hmun leilung him, sak dân hmang ṭha leh dik hi a mawina aiin a hlu zâwk tih i hre thar leh ang u.

Dr. Laldinpuia, PUC