Lungzarhtum Sele kha tu ta nge?

March Ni 1 Chapchar Kut ni khan Lungzarhtum khaw daiah Sele ruang hmuh a ni a, he Sele hi kum 2017 vel aṭanga inlar thin Sele kha nia rin a ni. Social media lama kan hmuh angin an hmuh hma zan hian mi tu tih hriat lohten Sele sa hi an lo chan darh a; a sa an lak bang awm ang ang aṭangin eng vanga thi nge tih hriat an tum a ni awm e. He Sele hi a uiawm ngang a ni ang, Lungzarhtum Joint Action Committee leh Forest Department lamten Sele thih chhan chhui chiang turin FIR an theh lut a. YLA chuan silaia kah a nih ngei an ring a, a hmuamhma ang tak pawh an hmu, chutih laiin Forest lam hotute erawh chuan hliamna hnuhma an hmu lo thung. March ni 4 khan ropui takin Sele ruang la awm ang ang hi an vui liam ta a ni.

Sele sa hi a hmu hmasatu ten chanin an lo insem chu a ni awm phawt a, vannei an intih dawn tehlul nen JAC lamin an rep sate pawh an chhuhsak leh vek a ni awm e. Kan pi leh pute hunah kha chuan hetianga a thih chhan pawh hriat lohva sa ruang awm ngawt ‘sa tlaw’ hi an thil hlauh zingah a tel a, an lo fing ngawt mai. Silai leh fei emaw hliamna hnuhma awm lova sa a thih ngawt chuan hri ṭha lo vanga thiah an ngai a ni ngei ang, a sa ei chu sawi loh an thil tih/ hlauh zingah a tel a ni.

Hman deuh khan eng hri emaw lengin Saza an thi chiam mai a. Mi ṭhenkhat chuan hriin a man chak tawh lo tak takte kha kapin an ei suah suah mai a ni awm e; kan hlauhthawnpui ang em em erawh chuan a eitute kha an pul ta mai bik lo. Mizote hi kan intihchangkan fe hnuah pawh hian ei leh inah hian kan fimkhur ṭha peih lo khawp a. Ram pumin a hriat khawpin Bekang ei sual avanga harsatna tawk kan awm fo va; pa ei sual vangin kan thi zeuh zeuh bawk a, ramsa kan hmuh chang lahin a tui hang leh a chek kan sawi bang thei lo. Hei hi chhungkaw khawsak harsat luat vang nge kan rilru piansual vang ni dawn zawk ni.

Kan ṭhenawm pa hi ei leh in lamah chuan a ngeiawm zawngin a fimkhur thiam ve khawp a. Pa a hawn/lei pawhin a siam ṭeuh a, ṭhenawmte a suah a, an ei hnu darkar thum velah emaw engtin mah an awm loh chuan ngaihngam takin an ei ve mai a. Bekang um a lei pawhin a lei ni la laa ei lovin fridge-ah a dah ṭha te te a, a tuk lamah insawisel an awm loh chuan tui ti em emin a ei ve leh mai ṭhin. A fimkhur dan hi ngeiawm viau angin lang mah se tu han huat ngawt theih a ni lo. Ṭhenawm pa ang kher lo deuha ei leh in kawnga fimkhur kan zir hi a hun ve tawh hle.

Kan thupui khi Face booker pakhatin sa tlaw chhartute thlavang a hauhna thu a ni a, sa tlaw chhar/chan vang mai maia inman kha ho a ti deuh ni ngei tur a ni. A ni lah tak a, ramsate ai chuan mihringte hi kan pawimawh zawk em em a, Bible kan en pawhin ei phalsak kan ni a, han inkhap bur hi a Pathian thu lo ti duh pawl pawh kan awm leh mai ang. Amaherawhchu, he Sele hi ram pum hriat Sele kha a nih a, a sa chantute hian an lo phil ru a nih ngat phei chuan hrem lohva chhuah chi chu an ni hauh lo vang le. ‘Lungzarhtum Sele hi tu ta nge?’ tih zawhna hi ‘kan vaia ta’ tiin ka’n chhang hmasa teh ang.

Mizoramah hian ramsa ropui tak Samak leh Saite pawh an lo awm tawh thin a, ṭhangtharte erawhin kan hmu phak ta hlawm lo a nih hi. Tun hma chuan kan chenna ram hi ramngaw dur, ramsa chi hrang hrang chenna a ni thin a. Tuna kan ramngaw neih tlem tawhzia ngaihtuah chuan Sai leh Samakte em chu an awm ngai dawn em ni tih tur a ni. Mahse, ‘Sai tluang’ tih te, ‘Samak bual’ kan tihte hian an lo awm ngei thinzia a tifiah mai awm e.

Ṭhangthar fing leh fel zawkte hmuh phaka ramsa ropui tak tak an awm tak loh chhan hi kan pi leh puten ramngaw an tihchereu vang te, ramsa an pelh nasat luat vangte a ni. Ramsa tam takin min pemsan ta te hi ṭhangtharte hian uina chang kan hria em? Ramngaw chereu zel vanga sik leh sa danglam chak ta em em maite vei khawpin kan thiamnate hi a fing-var em le? Kan chhehvela nun nei thing leh mau, nungcha zawng zawngte hi mihring nun tinuamtu tura Khuanu duan an ni a, tu ta nge ni bik chuang le?

‘Vantlang thilte mahni ta anga en tur’ tih kan inzirtir thin kha duhaiin kan hlawhtling mah mahin ka hria. Veng/ khaw tinah hian mahni ta bil (privatise) anga vantlang thil en ching kan awm a, ṭhenawm khawvengte pawhin ‘mahni ta’ anga an en ve tho tur a ni tih hriat tel a ṭha khawp mai. Ramngaw leh nungchate pawh hi kan vaia ta a ni a, lo privatise chi a ni lo. Lungzarhtum Sele pawh hi Khuanu’n kan vaia tan min pek a ni a, a sa hrang it zawng leh a chek beisei zawnga hma lo lak bik chu mahni hmasialna dik tak a ni.

Sawi kai ta zel ila, luia nungcha zawng zawng te, chungleng sava leh hnuaileng bawk vak chi zawng zawng thleng hian leilung luah tura Siamtu’n a duan an ni a, keini’n kan nawm kan maka kan suat tur an ni lo. Mahse, mihringte hi kan duham em a, lui sanghate pawh vawilehkhata ‘duak’ tih duh vangin tur hmangin kan hrai a; sava mawi leh hram thiam tak takte pawh infiamnana hmangin kan inkahthlak tam siak mek a nih hi! Kohhran

ṭhalai pawl ṭhenkhatten aiawt chiah, Chengkawl khawrh leh GI Joe (Uchang) mana inhlawh kan chingte hi kan ti lutuk deuh lo maw?

Keimahni ta, a neitu ten humhalh nachang kan hriat si loh nungchate hi The Indian Wildlife Protection Act, 1972 hnuaiah Forest Department lam chuan uluk takin, indaih lo chung chungin min lo humhalhsak hram hram a. A chang phei chuan mi sawisel leh khawtlang dem hial an hlawh a, thawktute kutthlak duh hial pawh an awm a ni. Nungchate hi Forest Dept. ta an ni reng reng lo va, Lungzarhtum Sele pawh an ta a ni chuang hek lo; min hum­halhsak mai chauh a ni.

Chuvangin nungchate hi leilung luah tura din/siam, neitu bik awm lo, kan zavaia ta an nih avangin pravatise bik i ching lo vang u.

R.Lalfakawma, Seling