Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd), Kohima

Hla phuahmite hla lo tihdanglamsak hi

Upa Lalm^ma hl^ te sawi hawnna

1 Upa Lalm^ma hi, thu leh hla thiam a nih mai b^kah, Mizoram Baptist Kohhran kh^ipa leh bul ṭantute z$nga mi a ni kan ti thei bawk ang. Hla chi tinr>ng phuah thiam a nih av^ng pawh hian kan hla phuahtu hmasate z$ngah pawh a ngaihs^nawm berte z$nga mi niin ka hre ṭhin. A hl^ siamte hi S^p hl^ behchhana siam a nih pawhin, a S^p hl^ (original) ^i pawha m^wi leh sak nuamin a chhuah thiam tlat ṭhin niin a hriat bawk. T<na kan hla bu hmanl^iah hian Upa Lalm^ma hl^te hi 7 l^i a tel a; ch<ngte chu:

Lei leh v^nten in aw chhuah r’u (No. 2)

Aw, v^n Lalpa chu rawn fak ru (No. 11)

Min v>ngtu chu Lalpa a ni (No. 28)

Z^n thiang reh lai takin (No. 91)

A saw r^ltiang tl^ngah, kraws hlun tak

chu a ding (No. 203)

Ram ni tla ngai lovah chuan,

Khawpui mawi tak a awm (No. 492)

Lo ch>ng ve la, kan r<n chhungah (No. 592

2 H>ng z$nga sak nuam zual nia ka lo hriat ṭhinte chu:‘Min v>ngtu chu Lalpa a ni’ (KHB No.28) tih te, ‘Z^n thiang reh l^i takin’ (KHB No.91) tihte leh, ‘A s^w r^ltiang tl^ngah, kraws hlun tak chu a ding’ (KHB No. 203) tih te hi an ni.

3 H>ng hl^te hi S^p hl^ behchhana siam (hla lehlin kan tih ṭhin) ni mahse, belh chian an d^wl mai ni lovin, a S^p hl^te ^i pawhin sak an nuam z^wk emaw tihtur an ni tlat z>l mai! Upa Lalmama hian Mizo hla-thu a thiam b^kah, a hla thu leh a thl<k inmil hi a thiam >m >m mai a. Ent$rn^n, h>ng hl^te hi a S^p hla leh Mizo hl^te hi han sa tawn chhin mah te u:

‘Round yon virgin mother and child,

Holy infant so tender and mild...’ tih kha, Pu Lalm^ma chuan,

‘Hrait> rawn ch^wi, ch<n nunn>min,

N^u thianghlim, ngilnei leh z^idam,...’ a’n ti a. Tin,

‘My soul He doth restore again;

And me to walk doth make,

Within the paths of righteousness,

E’en for His on name’s sake...’ tih pawh,

‘Chawlhna tui kamah min hruaiin,

Ka nunna min siam ṭhat ṭhin;

Hnim, tui tinr>ng min kawhhmuhin,

Ka thlar^u pawh a ch^wm ṭhin...’ a’n ti a. Tin,

‘Oh, that old rugged cross

so despised by the world,

Has wondrous attraction for me,

For the dear Lamb of God,

left His glory above,

To bear it to dark Calvary....’ tih pawh kha,

‘Aw, chu kraws, khawv>l

mi hmuhsit leh endawng chu,

Kei ka lungl^i kuaitu a ni a;

Chung Pathian Beramno,

v^n ropui kalsanin,

Kalvary tl^ng a put thlen v^ngin’ ... a’n ti bawk a; a saka han sak chiah hian a mawizia a lang chiang zualin ka hre ṭhin.

4 Tin, ama ir-^wm chhuak ng>ia a phuah, kristian chhungkaw hl^ ‘Lo ch>ng ve la kan r<n chh<ngah’ (KHB No. 592) tih hl^ a:

‘T< in pawh Nang i ch>nna chu,

R^p in, chh^wlb<k ni se,

Hlimna leh remna a tel ve,

V^n mals^wmna hl< nen’...

a’n ti te hian, thu m^wl t> t>, m^wi tak leh in-rhyme nalh taka remkh^wm a thiamzia pawh a tilang chiang khawp mai!

5 Upa Lalm^ma hian Pathian fakna hl^ leh khawv>l thilsiam awihna lam hl^ tam tak a phuah a, belhchian an d^wlin an ṭha >m >m vek mai. Ch<ng z$ngah chuan, kan naupan l^ia sikula kan hla sak ṭhin te pawh an tel a: ‘Chh<ra sangha vuak hl^’ te, ‘Haud^ng l>ng hraich^wi’ te, ‘Virthli l>ng’ te leh ‘Nghilhni a awm lovang’ tih ang te kha, t<n hnuah hian a hla thu m^wizia leh literary value an neih ṭhatziate hmuchhuak ve ṭan tain ka inhria.

A fapa, Pu Lalhmingthanga Colney, IAS (Rtd) n>na kan titi ṭumin, “Ka pa kha chu hla phuah mi, ‘poet’ kan tih ang hi a ni ve a, chuv^ngin, S^p hl^ behchhana hl^ a siam a nih pawhin, a nih ang ngau ngauvin a letling mai ngai lova; a thl<k leh s^p hla-thu behchhan kh^n Mizo hl^ a siam ve a ni ber mai,” a ti. Hei v^ng tak hian a ni ang, a hla siam te hi s^p hl^ behchhana siam an nih pawhin, Mizo pa ir-^wm chhuak hl^ ang chiaha m^wi leh sak nuam an lo nih ṭhin ni.

2. Upa Lalm^ma hl^: “A s^w raltiang tl^ngah, kraws hlun tak chu a ding” (No. 203)

2.1 Aw le, kan sawi tum takah lo l<t tawh ila. He hl^ “A s^w raltiang tl^ngah, kraws hlun tak chu a ding” tih hi ka hla duh ber leh sak nuam ka tih berte z$ng ami a ni a. He hl^ hi s^p hl^ aṭanga lehlin ni mah se, Mizo ṭawnga he hl^ siamtu, Upa Lalm^ma hiana s^p hl^ (original) ^i maha m^wi leh sak nuamin a rawn siam chhuak niin ka hria. A thunawn t^wpna-a ‘Lallukhum hl< chu ka la chang ang’ ti-a Upa Lalm^ma’n a dah kha, kan Music Commitee khan, ‘Lallukhum hl<ah ka la chan ang’ tiin an rawn thl^k ta mai a. Hei hi a fuh lo hl>in ka hria. Pakhatnaah chuan, a hla thl<k n>n a inmil (rhyme) lo z^wk a, sak pawh a nuam ta lo z^wk tlat a.

2.2 Pahnihnaah chuan, an rawn tihdanglam d^n hi kan Kohhran Thurin leh Bible zirtirna n>n pawh a inmil lo z^wk bawk. Lallukhum, v^na kan chan t<r hi chu kan l^wmman t<r a ni a, kan thawhchhuah t<r emaw, kan kutkawih aṭanga kan lei theih emaw, kan thleng theih t<r emaw z^wngin kan inzirt$r ngai lo. ‘Kraws kan put t<r chu a awm, Lallukhum kan beisei chuan’ tih hl^ te pawh kan nei ngei mai a. Mahse, kan Kraws put ve hi zawng, lallukhuma ‘chan’ emaw, chant$r t<r lam ni lovin, lallukhum hi chu kan lawmman at^na dah a ni z^wk.Tirhkoh Paula pawhin, “Krista Isuaa Pathian chunglam kohna l^wmman chu hmu t<rin, tiam chin lam chu ka pan ṭ^lh ṭ^lh a ni” a lo ti r>ng a ni (Phil 3:14). Chutiang bawkin, chhandamna leh v^nram pawh hi Isuan min tuarsak tawhna a z^ra, rinnaa kan chan, khawngaih thilthl^wn p>k liau liau a ni tiin kan Thurin leh Bible chuan min zirt$r z^wk a ni.

2.3 Tin, heta “Lallukhum hl<-ah ka la chan ang” an rawn tiha ‘chan’ tih l^i tak hi a hniam bung vata lam t<r chi niin lang a; ‘chant$r’ tih lamt^wi leh tlukpui angin a ngaih theih ^wm e. ‘Chan’ ti hi chuan thil hlutna intluk ve ve inthleng lam a k^wk b$k a. Entirn^n: Nu pakhat chuan: “Keini zawng kan rethei khawpa, kan ran vulh leh kan huan thl^i te pawh hi ei phal lovin, sumah kan chan z>l mai a ṭul a nih hi” a ti a. Heta, ‘chan’ tih hian kan thil neih hralha, suma chant$r emaw, thildang, a hlutna tlukpui n>na inthleng emaw a k^wk a. Hetianga suma kan ‘chan’ emaw, thil danga kan ‘chan’ emaw te hi chu, khawngaihna emaw duhsakna emaw v^nga kan neih ni lovin, kan thawhchhuah ve liau liau a ni kan ti thei ang. V^na kan lallukhum khum t<r erawh hi chu chutianga kan thawhchhuah emaw, kan thawhchhuah aṭanga kan thleng t<r lam niin a lang lo.Thupuan 22:12 ah pawh, ‘Mitin an thiltih ang z>la p>k t<rin ka l^wmman ka hnenah a awm’ v^n lam thuchhuak chuan a tih kha.

2.4 Tin, he hl^ lo letling/siam hmasatu Upa Lalm^ma hian S^pṭawng a thiam t^wk loh v^nga helai thu hi lo letling fuh lo deuh ni-ah kan Music Commitee kh^n an ng^i em ni ang le: hetianga an rawn tihdanglamsak t^k ngawt mai hi? Upa Lalm^ma hian, a S^p hla-a “And exchange it some day for a crown” tih awmzia hi a man chiang khawpin ka ring. A sak nuam t<r leh a rhyme ṭha ngaihtuah chung leh, kan Bible leh Kohhran Thurin n>n pawha inmil z^wk t<r z^wnga,‘Lallukhum hl< chu ka la chang ang’ ti-a a rawn dah hi sak pawh a nuamin, a fuh thl^wt a ni.

2.5 Kan Music Committee khan ‘exchange’ tih chu a ngial-a-ngana lehlin ngei ṭula hriain, ‘ka la chang ang’ ti-a Lalmaman a lo dah kha, ‘ka la chan ang’ tiin an rawn thl^k ta niin a lang a. Mahse, a S^p hla phuahtu sawi tum tak hi chu an man fuh lo z^wk niin ka hmu tlat mai. S^pṭawnga ‘exchange’ tih leh Mizo ṭawnga ‘chan’ tih hi an inan lohna emaw, an intluk t^wk lohna tam tak a awma. Mizo ṭawnga ‘chan’ kan tih hian ‘chant$r’ tih emaw, a chunga kan sawi t^k, a tlukpui (equal value) a thil hralh/inthleng a k^wk ber a. S^p ṭawnga ‘exchange’ tih erawh hi chuan a hlutna intluk emaw, intluk kher lo pawh thil inp>ktawn emaw, thil inthleng hrim hrim emaw, inhlan chh^wn mai emaw te pawh a k^wk thei vek. Entir n^n, Kristmas laia KTP ten ‘gift exchange programme’ an buatsaih hian, an thil p>k (gift) te kha an hlutna a in ang lo hle thei a; hei hi S^p ṭawng chuan ‘exchange’ chu a ni ngei a, Mizo ṭawnga ‘chan’ tih nen chuan a inang miah si lo. Tin, inkhelh zawh chiaha player ṭhenkhatten an uniform/jersey an inpe tawn ang te, relay race-a team khata miten an team ‘batton’ pakhat chauh an inhl^n chh^wng z>l ang te pawh hi ‘exchange’ tih chuan a huam thei vek. H>ng te hi chu Mizo ṭawnga ‘chan’ emaw ‘chant$r’ tih n>n chuan a inpersan viau lawi si a nih hi.

2.6 Hetiang deuh hian, he hl^ phuahtu hian a dam chh<nga rinawm taka Isua kraws a lo put ve ṭhin chu, v^nramah chuan put chhunzawm z>l ngai tawh lovin, a aiah l^wmman lallukhum chu a khum tawh z^wk t<r thu a sawi niin a lang a. A kraws put lallukhuma ‘chan’ tur ang chuan a suangtuah a rinawm loh. Chuvangin, Upa Lalm^ma’n “Thlah lovin ka vuan tlat z>l ang a, lallukhum hl< chu ka la chang ang” ti-a Mizo ṭawnga a rawn dah hi a dik ber z^wkin a lang a, Bible leh kohhran zirtirna n>n pawh a inmil z^wk bawk. Chuv^ngin, a s^p hl^ phuahtuin ‘exchange’ a lo hmanna rilru pawh hi Mizo ṭawnga ‘chan’ tih hi chuan a awmzia a phawk chhuak dik lo tlat z^wkin a lang.

2.7 He hla thuin a sawi tum tak hi chu, R. Thanghuta hl^ “Ka r^lthuamna ka dah ngam lo” (KHB No. 412) tih ch^ng ngana n>n hian zai khatin an luang a tih theih ang:

“Nakinah khua a var hunin,

Ka Chhandamtu chu ka hmu ang;

Chutah r^lthuam ka dah tawhang,

Aw, puan v^r ropui mi sint$r ang.”

He hla phuahtu pawh hian, he khawv>la a ‘r^lthuam’ kha, ‘puan v^r ropui’-a chan emaw, chant$r emaw lam a sawi lova. A r^lthuam chu dah hlen tawh a, puan v^r ropui a sin tawh z^wk d^wn thu a sawi mai a ni.

2.8 Hetiang hian ka ngaihtuah zui a: Hetianga mi hl^ lo tihdanglamsak ṭhintu, kan Music Commitee te kh^n, anmahni thiam ang angin Rev. Liangkhaia te, Upa Lalm^ma te leh kan hla phuahm$ dangte hla lehlin tawh sa hi la hre miah lovin, h>ng s^p hl^te hi a bul aṭangin han letling ve ta ngat se, h>ng an lo lehlin tawhte tluka ṭha hian an chhuah thei ang em le? Hetia an hla an tihdanglamsak d^wn hian, h>ng kan hla phuahm$te hi tute nge an nih a, thu leh hl^ lamah eng sulhnu nge an neih tawh tihte hi an ngaihtuah tel r>ng em aw! Hla pakhat tak ngial pawh la phuah nung ve zo lote’n, kan hla phuah thiam hmingthangte hla endiktu anga inngai ni^wm taka, an hla l^r leh nung >m >m te kan lo tihdanglamsak fo mai hi chu a zia lo takzet a ni!

Upa Lalthara, IAS (Rtd), Kohima