Mathematics ngei hi le!
Kum 2018 Assembly inthlan lai vela mi ṭhenkhat campaign au-hla pakhat chu, ‘Science leh Mathematics tel lova HSLC pass theih dan’ a ni. He ngaihdan khawlo tak hi Mizote zinga a lo pianna a rei ve deuh tawh a, a thi fel tawh emaw tih nak alaia kan politiciante’n an lo la pai nung tlat mai hi a manganthlak hle mai!
Mathematics hi mi ṭhenkhat chuan a ṭangkaina lam aiin a harsatzia hi kan hre langsar zawk mah awm e. Zirlai tam tak beidawnna thlentu ber pakhat niin kan hmu a, a pehhel dan kan dap ruai mai a ni ber.
Synod Social Front huaihawtin, Mizoram Education Reform chungchanga ni 3-6-1994 ah Synod Conference Centre-a ‘mi thiam rual 38 lai kal khawm te’ chuan, “High School-ah Science leh Mathematics hi zir ngei tur ni lo se...” tiin rawtna an lo siam daih tawh a ni.
27-8-2004-a Mizoram Education Officers Consultative Committee pawhin, “HSLC Exam-ah mathematics leh science-te compulsory subject aṭanga paih thu” chu a thu khel pui ber pakhat a ni leh bawk. “Kan I.A.S Officer chumi khami pawhin ‘High school-a algebra kan zir kha ka chhawr zui miah lo’ a ti” tih velte leh, kan mi thiam ṭhenkhatte thusawi leh chanchinbu-a an thu ziak aṭangin science leh mathematics sawi hnawmna ri kan hre tam hle.
Hetiang ngaihdan mawlmang tak a lo awm chhan ber chu, science leh mathematics kan zir chhan ber kan hriat tawk loh vang a ni. Mathematics zirna-in a tum (objectives) pahnih chauh lo tarlang ila:
Pakhatna-ah chuan, kan nitin nuna mathematics ṭangkaina (practical value) hi a ni. Engineer, doctor, sumdawng leh dawrkaite bakah mi chi tin mai hian mathematics kan mamawh, sawi thui lo mai ila. Hei ber hi emaw mathematics kan zir chhan kan ti tlat mai hi a pawi.
Pahnihna-ah chuan, thluak chher hriamtu a nihna (disciplinary value) hi a ni. Kan mihrinna ze ṭangkai (personality traits) hmel-hmang siam dik tur leh, chhawm chhuaka ti-puitling theitu ṭangkai ber chu mathematics hi a ni.
Mathematics hian rilru sawr bing theihna (concentration) te, chhuidawn thiamna (reasoning power) te, sawi chhuah thiamna (power of expression) te, chiang tak leh fel taka sawi thiamna (articulation) te, mahni inrin ngamna (self-reliance) te, thil eng pawh a nihna ang tak hriat duh tlatna (attitude of exactitude) te, thawhrim ngainatna (love for hardwork) te, hmuh belh/ hriat belh chakna (inventive mind) te, thu thar/ thil thar dawnsawn mai theihna (mental readiness) te, thutlukna fel tak han siam mai theihna (decision-making) te, thil nihna zat dik tak hriat tumna (accuracy) te, thil awm tawk vel hriat mai thiamna (estimation) te, mi tihdan zul mai lova a ṭobul man ve tumna (original thinking) te, chian’ ngamna (certainty of results) te, renchem leh hman daihzai thiamna (art of economical living) te, rilru leh thinlung dik put thiamna (scientific attitude) te hi amah zirtute-ah a pe thei a ni. A pe thei ni satliah mai lovin, hetiang pe theitu subject ṭangkai bik fal nalh a ni.
I fa chu doctor emaw, engineer emaw nihtir i tum lo a nih pawhin, mi nikhua leh vengva, hmangchang hria ni tura i duh phawt chuan urhsun takin mathematics a zir tur a ni. Miin mathematics a zir hian, thiam teh chiam kher lo mah se, engemaw chen a rah a seng tho tho. Tunah hian ram changkang zawkah phei chuan, hna lian tham (executive post) ang chin luah turin higher statistics leh calculus te ang tal thiam lo chu an duh lo. An hna-ah chhiarkawp chawh tur a awm tihna a ni kher lo; chutiang chhiarkawp level ang a thluak la hnim pil lo te tan tlin taka thawh a har tih an hriat chian vang zawk a ni!
Greek mifing Plato pawh khan a sikul hmingthang tak ‘academy’ luhna kawngka-pui chungah chuan, ‘Geometry thiam lo chu luh phal a ni lo’ (Let no one without geometry enter here) tih hi lianpuiin a tar kulh mai a ni. Pathian meuh pawh hian Geometry chu hna pui ber pakhatah a neih (God ever geometrises) niin a sawi.
Science hriatna pawimawh zual anga ngaih (everyday science) tam tak chu keini Class XII-Sc level ang hi a ni daih. Mathematics pawh ram ṭhenkhatin pawl 12 thleng, keini India ramah pawl 10 thleng tal zir ngei ngei tur an tih lai meka keini’n ‘HSLC-ah zir ngei tur ni lo se’ lo han tih tlat mai te hi chu a ‘chhim thlang sial’ deuh hu mai a ni!
High School-a science leh mathematics zir miah lo kha IAS Officer han ni ta tak tak mai se chuan kan nasa lo ngawt ang! Vantlang tana chhiatna thlentu anchhedawng (social curse) a tling thei hial ang! Chutiang mite chuan thutlukna dik leh fel an siam lo fo ang. Ze ropui leh chungnung entawn tlak tak tak an entir fo lo mai thei a ni. Dik tlat tur, nghet tlat tur, nih tur anga zi chhuak tlat tura inhriatna (integrity) an nei tlem ang a, sih hnip zia (compromising nature) an pu duh bik riau mai dawn si.
Kan mi thiam leh thuziak mi ṭhenkhatin mathematics an sawisel leh an sawihnawmna thute kha thu pangkhing leh dawt hulhualte pawh an ni nawk mai. Scientist ropui Isaac Newton te, Michael Faraday te hial pawh mathematics thiam lo, ‘chhiarkawp ti thei thlawt lo’ anga kan han sawi mai te phei hi chu a zia lo tak zet zet a ni! (Ref. Vanglaini Aug. 17, 2004)
Faraday-a hi thirdeng fapa rethei tak a ni a; a naupan lai chuan mathematics chauh ni lovin subject dang pawh thiam turin zirna mumal a dawng phak lo. Mahse a lehkhabu ziak ‘Experimental Researches in electricity’ (1839-55) te, ‘Experimental Researches in Chemistry & Physics’ (1859) te hi mathematics thiamna ril tak behchhana a ziak an ni.
Newton-a pawh hi scientist (physicist) chauh a ni lo; philosopher (naturalist) leh mathematician ropui tak a ni. Kum 1865-66 chhung khan Theory of Gravitation chauh hi a buaipui a ni lo va, chhiarkawp ṭangkai tak mai Calculus hi a hmuchhuak tel bawk a ni. A lehkhabu hmingthang tak, ‘Philosophiae naturalis principia mathematica’ (1867) te hi ‘chhiarkawp ti thei thlawt lo’ kutchhuak a nih hmel loh khawp mai!
Heng kan mi thiam rual, mathematics sawi bawrhbang ṭhinte hian eng lehkhabu nge an behchhan le? An hlo har chi theh hi a ṭiak duh phian mai lehnghal a; kan politician-te pawh kawng dik lo lamah hruaiin thil atthlak tak a la tihtir mai ang tih a hlauhawm ta hial a nih hi! Dik taka sawi chuan, school level science leh mathematics tlangpui tal pawh thiam lo chu engti kawng mahin ‘graduate’ (tak tak) anga pawm theih a ni lo!
Hmasang aṭanga vawiin thleng hian, mathematics pawimawhna hi mi ropui tam takin an puang chhuak zel zawk a ni. Heng zinga pakhat, Napoleon-a ṭawngkam - “Mathematics lama hmasawnna leh ram hausakna hi thil in-kungkaih tlat a ni” tih chauh pawh hi zir tham ngial a ni. Andre Weil pawhin “Mathematics hlawhchhamnna apiang chu Setana ram a ni” a lo ti bawk.
Kum 1957 October ni 4-ah USSR-in boruak lawng (Sputnik I) a kap chhuak kha, khatih hunlai atan chuan thil mak ropui danglam tak a ni. He lei hipna chak takin mihringte a pawh beh tlatna lak aṭanga tal chhuakin, lei piah lam ram an chuangkai ta!
Chu’ mai a la ni lo. Ram rethei leh changkang lo zawka ngaih USSR chuan ram ropui America (USA) a hma khalh tlat a ni! America ram chanchinbu-ahte meuh USSR fakna thu a lo chhuak ta chuai chuai mai le! USA chu ram hausa zawk a ni a; thil siam chhuah lamah pawh chungnung zawk anga ngaih a ni bawk si. Indopui 2-na hun laia Rocket siam lama German mi thiam chungchuang, Wernher Von Braun leh a hote mi 150 zet chu USA hnenah an inpe bawk si. Chuti chunga kum 10 lek chhunga Russia-in a lehpel ta mai hi engti zia nge?
A chhan an hmuh chhuah, ‘thu lungchhiatthlak’ an tih hial chu, ‘Science leh mathematics lamah an lo hniam tawh zawk’ tih a ni. Mihring nun so phul - politics, sakhua, eizawnna leh vantlang nun rawn inlar chhuak hi sabawn phuan ang deuh mai an ni a; hengho phenah hian a tak tak, science leh mathematics an awm a ni! Mizote hian Sience leh Mathematics hlutna leh pawimawhna hmu chhuak deuh deuh turin theihtawp i chhuah zel zawk ang u.
L.B.Tluanga