Written by
Dr. C.Zirsangliana

WORLD ORAL HEALTH DAY

20th March - World Oral Health Day pualin chibai u le. Khawvel pumah kum tinin March ni 20 hian ka chhung lam hriselna kawnga inzirtirna beihpui thlak a ni ṭhin a. He ni pual hian Indian Dental Association (IDA) Mizoram State branch pawhin kum tam tak chhung chu Aizawl khawchhung leh pawn hmun hrang hrangah Free Dental Clinic te a lo buatsaih tawh ṭhin a, media hrang hrang kaltlanga mipuite zirtirna pawh neih ṭhin a ni. Sorkar laipuia Ministry of Health and Family Welfare pawhin he ni hi a ngaipawimawh hle a, National Oral Health Programme (NOHP) hnuaia thawktute hnenah thu chhuah siamin State leh UT tinah World Oral Health Day hi lo hmang turin a chah nghe nghe a ni.

Kumin hian thupui atan, "Say ahh: Act on Mouth Health" tih thlan a ni. Ka chhung hriselna hi mitinin kan ngaih pawimawh a ṭul hle a. Ka chhung a hrisel loh chuan tumah a hrisel theih loh. Chu chuan nausen piang hlim aṭanga tar thlengin a huam vek a ni. Kumina kan thupuiin min zirtir a tum ber chu ka chhung hriselna atana a tih a tih a ni. Tun ṭumah hian ha leh ka chhung hriselna pawimawhzia leh ka chhung hrisel kan neih theih nana mitin mawhphurhna kan sawi dawn a ni.

Mithiamte chuan mihringin na a tuar ṭhin zinga na ber sawm an thlang chhuak a, chung zingah chuan ha nget na hi a na ber pawlah an dah. Tu mahin kan tuar chak awm lo ve. Ha nget bakah hian ka chhung lam natna hi chi hrang tam tak a awm a. Hahni lam hrisel lo leh thi ṭhin te, ka chhung pilh leh lawng te, pan leh bawk te, vung leh hnai la te, khabe ruh in vuah fuh lo te, thaw rimchhia te hi a tlanglawn zual te a ni a. Taksa dang natna tam tak pawh ka chhungah a lang hmasa ṭhin. Heng te laka kan fihlim theih nan hian ka chhung hrisel kan neih a pawimawh hle.

Mitin mawhphurhna - nausen piang­hlim chu a chhartu doctor leh nurse ten uluk takin a ka chhung an check nghal ngei ngei ṭhin a, bawlhhlawh leh thi kharte tih fai a ngaih mai bakah hmui kak leh dang kakte a awm leh awm loh an check vek tur a ni. Chutiang a lo awm palh chuan ha doctor leh plastic surgeon ten uluk takin hunbi neiin an enkawl zui a ngai ṭhin. Pian hlima ha nei nghal te pawh an awm ve leh zauh ṭhin a, hnute hnek a tihbuai dawn chuan ha doctor hnenah phawi tir mai a pawi lo. Ha a ṭo hma leh ṭo hlimah an ka chhung leh ha

ṭona khabe kual vel te uluk taka hruk fai sak ṭhin tur a ni.

Naupang hi kum hnih an pelh tawh chuan hnute hnek zui tir loh a ṭha. Hnute hne rei leh hnute bur mutpui ṭhin ho hi an ha a nget hma duh bik. Tih mut dawnah tui intir hlek ṭhin a ṭha. Anmahnia ha an nawh hi rin mai lohva nawh faipui ṭhin tur a ni. An ka chhung check fo tur a ni a, ha doctor hnenah thla thum emaw thla ruk emaw danah tal hruai ṭhin tur a ni. Uluk taka enkawl chung pawhin ha nget a nei thei tho a, ha nget chu a rang thei ang bera enkawl nghal tur a ni. Ha hlam hi a ṭangkai em em a, a tlak hun hmaa a bal emaw a nget chhiat emaw chuan naupangin na an tuar mai bakah thil ṭhial te, ṭawngte an harsat a; ha tak rawn ṭo pawh a rual lo duh bik a ni.

Tleirawl/ rawlthar te an ha hlam a han tla zo a, ha tak a rawn ṭo tirh lai hian kan check uluk tur a ni. Inthlahdah palh awl hun lai tak a ni bawk. Ha ṭha vek a nih tawh avangin a nget palh loh nan uluk taka vawn fai tur a ni. Ha ṭo rual lo a awm palh pawn siam dik awl lai tak a ni. Khabe dawh tur leh ha kuh tur pawh a enkawl hun lai tak a ni. Chin dan ṭha lo heng kutzungpui fawh te, hmui/ heh peh te, tin seh chin te hian hmui hmai a ti piangsual hma hle.

Thil chang tak tak seh ṭhin hian khaberuh chuktuah a ti khaw lo thei a, fimkhur a ṭul khawp mai. Tleirawl lai aṭanga zuk leh hmuam insum tlat hi a ṭha hle bawk. A ching dawklak tawh tan chuan insum a har viau a ni.

Mizo ṭhalaite kan changkang chho ve zel a, ka chhung hriselna ngai pawimawh tak tak an ṭhahnem ta hle mai. Tunlaiah chuan nula leh tlangvalte an ka chhung a thianghlim hlawm em em a, a lawmawm khawp mai. Thawmhnaw man to tak tak lei nana sum sen ral ai chuan kan ka chhung leh taksa hriselna tura in enkawl nana sum sen inhuam hi a finthlak zawk reng a ni.

Hetihlai hian ṭhalai zingah hmasawn ngai kan la awm nual tho. Ṭhiante an thianghlim sar laia lo balh reng bik tum lo ila, ka chhung lam hriselna ngai pawimawh ila, in check up te uarin zuk leh hmuam i sim ang u.

Puitling zingah zuk leh hmuam leh kuhva bawiha tang kan la tam hle mai. Kan in uluk loh vanga nakina kan nat huna kan tu leh fate thlaphang tur hi pawi ti lawk ang u. A thawk chhuaktu nih vanga ṭul miah loa sum sen ṭeuh ṭeuh te hi a dik bik chuang lo a nia. Puar leh fanna ni loa kan sumsen zozai te hi chhut ṭhin ang u khai. Ka chhung hriselna ngaih pawimawh hun lai tak a ni. Rualpui ten ha an neih laia lo neih loh huau bik te hi thil hrehawm tak tur a ni tih hria in kan ha neih chhun te uluk ila, a theih ang anga chei ṭhat leh duat nachang hriat a ṭha.

Puitling zingah hanawhna hman dik loh vanga ha rek leh pan an tam hle. Brush khawng tak tak hmanga ha a khamphei zawnga nawh vak vak hian ha a ti rek ngut thei a, a thling a thlen phei chuan a na duh hle. Ha nawh dan kan fimkhur a ngai a, ha rek kan neih chuan hnawh tir thuai a ṭha.

Kum a lo tam zel chuan ha chang ni lovin taksa pum a lo chak lo tial tial a, inthlahdah pawh a awl khawp ang. He hunah tak hian mi invawng fel leh in ulukte vanneih bikzia a lo lang ṭhin. I rualpuite aia tar chhe bik nih tum lova, i taksa mamawhte ṭha taka i ei theih nan i ha leh ka chhung vawng fai la, lo hrisel ang che.

Ka chhung hrisel kan neih theih nan mitinin mawh kan phur. Harsatna kan neih chuan ha doctor rawn nghal zung zung a ṭha. Amaha a dam nghah hi natna tuar reina mai a ni. Doctor rawn thuai zel la, an lo ṭanpui thuai ang che. Mahse nau pai, thisen sang, zunthlum leh natna khirh bik neite chuan treatment lak hmain kan nihna leh dinhmun doctor bulah hrilh hmasak theihnghilh loh tur a ni.

Dr. C.Zirsangliana, Dental Surgeon National Oral Health Programme Lungdai PHC