Pi pu sulhnu humhalh a ngai e!
Khawvel mit hmuha Mizo identity hmuh theiha awm, kan hnam sulhnu leh nunphung tarlanna hi Vangchhia leh a chhehvel khuaah lungphun kaltlangin hmuh tur an awm ṭeuh tih kan hria a.
He kan hnam sulhnute hi mipui nawlpuiin ngaihhlut nachang kan hriat loh lai leh kan ngaihven em em loh lai hian Hindu sakhuain nasa taka beiin min chhuhsak an tum mek tih kan hriat a ngai takzet a lo ni.
September 10, 2017 daih tawhah khan Archeological Survey of India, Guwahati Circle lama mi thiamrual, Archeologist Sujeet Nayan-a kaihhruaite chuan angchhiaa lungphun an endiknaah an pathian Ganesha, Kalkileh Makara lim an hmuh thu an sawi a!
An lehkhabu tihchhuahah erawh chuan hei hi an tarlang duh lo thung niin a lang. Tin, a hnu deuhah Sujeet-a hian chutiang kan sawi lo tiin a pha leh tak naa ziaka engkim hmuh theih a nih miau avangin Hindu pathiante hi hmu angin an insawi ngei tih a chiang a ni.
ASI-te ṭawiawmtu INTACH Mizoram lama an hotu, P. Rohmingthanga erawh chuan heng hmunah hian Hindu pathian kan lai chhuak an tihte hi chu an duhthusam mai mai niin thutaka lak tur a nih lohzia a sawi ve thung a.
Tichuan, ASI lam chuan an lehkhabu tihchhuahah chuan khing lai hmunte khi Period I & II-ah an ṭhen hrang ta a. Period I-ah hian kan pi pute sulhnu zawk dah lovin Ganeshake bung awmna an tih, lunga khuar tam tak (water pavilion) awmna zawk chu an dah ta hmak a.
Period - II lamah hian lungphun te, pathway, stairs etc an tih te chu an dah thung a. An lehkhabu aṭanga kan hriat theih taka chu, Period I-a mite hi he lai hmuna lo cheng hmasa zawk an ni an tihna a ni ta a ni. Kan pi pute erawh heng mite hnua lo awm ve ang lekah an chhuah ta tihna a nih chu!
Tichuan, heng kan pi pute sulhnu awmna hmun hi protected area tiin ASI lam hian an humhalh ta hmak a. Tunhma lama duh duha thlawh theih leh thlate pawh lak theih ni ṭhin kha tunah chuan duh duhin a tih theih tawh loh niin a khaw neitute pawh hian an sawi ta mek a ni.
Excavation ṭumkhatna an rawn neih hian Sujeet-a chuan he ram hi a tir aṭanga Lalpa pêk liau liau che u a nih hi tiin a sawi a. China lama a han hmuh ṭhin ang chiah, Water Pavilion an tih mai, tui tling hmanga rimawi siamnaa han hmuh chhuah takah phei chuan China sulhnu nen a inan thu a sawi ta ngei a ni.
Mahse, excavation ṭum hnihna an rawn neih leh chuan China sulhnu lam hawi reng rengin thu a sawi duh ta hauh lo mai a. Pu HC Doliana sawi ang takin China aṭanga lo chhuk kan nih hi sawi bo an tum mai ang tih hlauhawm tak a ni ta a ni.
India sawrkar tân a rama a ngaih Mizoram chhûng ngeia China sulhnu laih chhuah a ni ta tlat mai hi a lawmawm loh turzia kan chhut pui thiam mai em? Arunachal leh Kashmir ramria China rawn inrawlh nasat dan aṭang ngawt pawhin kan chhut thiam mai awm e.
India tân chuan heng Vangchhia leh a chhehvel khuaa Hindu sulhnu laih chhuah a nih ngeina tura theihtawp a chhuah chhan tur chu ram leilung hauhna nena kal kawp tlat a nih avangin ASI kal tlanga ṭan a la a nih pawhin a mak hauh lo ang.
Engtikawng zawng mahin heng kan pi pute sulhnu zingah hian Hindu-te sulhnu a awm a rinawm loh hulhual a. He lam ngaihven taktu pakhat, Pi Lalhmingliani phei chuan Ganeshaketia an sawi hi Photoshop hmanga siam danglam a, Hindu sulhnu ang tura an siam chawp mai mai a ni, a ti hial a ni.
Aw le, Mizo mipuite hian heng min thlahtute sulhnu hi kan ngaihven zual a ṭul hle. India lamin a ram chhûng ngeia a chhal theihna tura ASI kaltlanga hma a lakna pawh hi ngun taka kan vil a, kan ngaihven a ngai reng a lo nih hi!
An lehkhabuah hian an thil laih chhuah zinga pawimawh ber chu heng water pavilion an tihte hi an nihzia ziakin heng thil lo siamtute hriat chhuah hi tihmakmawh a nihzia an tarlang kalh a. Kan pi pute sulhnu ngei a ni kan tih lai hian anni lam chuan zawn dang an neihzia kan hmu thei a nih hi.
Kan lungphun ropuite erawh an dah pawimawh lo zawkin râlvenna hmun te, thlan leh thildangte nen Period - II lamah min dah sak daih hi a rilru natthlak hle a. Vangchhia leh a chhehvel khuate pawhin hei hi ngaihvenin ASI hmalakna reng reng Zoram mipuite min hrilh thei ṭhin se a lawmawm hle ang.
A tawp berah chuan Zoram hi kan ram ngei, Pathianin hnam anga min din avanga kan chenna tur liau liaua min pêk a ni a. Kan ram leh hnam humhalh erawh kan chanvo leh mawhphurhna liau liau a ni thung tih hriain India-in min chhuhsak hi kan phal ngai tur a ni lo ang!
Lalremliana Pachuau