Ramngaw leh a Zirna
Ramngaw neih zauh avanga hming ṭha Mizote hian ramngaw enkawl dan te, a dimdawi dan te, hman ṭangkai dan te kan thiam tawk lo a, ṭawngka lama kan ngaihhlut ang aiin a takah kan ngaihlu tawk lo niin a lang. Hemi kawngah hian nasa lehzuala inzirtir kan ngai a, mipui te, tlawmngai pawl hrang hrang te leh Sorkar lama hemi changtu Department te phei chu nasa lehzuala an thawhho a pawimawh awm e.
Kum 1992 chhoa CYMA-in kumpuana ‘nungcha humhalh’ a hman khan nasa takin nghawng a nei a, ramngaw hlutna kan hriat thar phah a, nungcha te hlutna pawh kan hriat thar leh phah niin a lang. Pi-Pute hunlai
aṭang tawha ramngaw leh ramsate thiam taka enkawl ṭhin, Mizote hian kan hnam ziarang kan pensan nasat ber chu ramngaw leh nungchate chunga ngilneihna lantir kawngah a ni awm e. Rawmngaw humhalh kawngah harhtharna kan chang leh mêk a, khawtlangin ramngaw an humhalh tam tak a awm a, chungho chu ngaw ṭha tak, hawikhawthawnna atana remchang tak, khaw cheimawitu, nungchate tana tualchaina ṭha tak a ni ta hlawm. Neitu nihna thinlung puin mahni khaw ta ṭheuh kan enkawl a, khaw dang ta leh sorkar plantation te kan hlut lutuk lo ṭhin erawh hma kan sawnna tur a ni awm e.
Mizoramah hian ramngaw zau tak tak a awm a, ramngaw bawn tak erawh a tam tawh lo niin Indian State of Forest Report 2017 (ISFR 2017) chuan a tarlang. India rama ramngaw nei zau ber te zinga mi erawh kan la ni reng. Heng kan ramngaw neih te hi uluk leh zuala kan zirchiana, a nihphung, a awm dan, kiam chhan leh pun theih dan tur, hman ṭangkai dan tur te kan ngaihtuah nasat deuh deuh a ṭul awm e. Chumi ti tur chuan mithiam neih a pawimawh a, chutiang mi chherchhuak thei tura hmalak a ngai a, chumi lama mithiam te chu Sorkar pawhin a hman ṭangkai an ngai bawk.
Ramngaw enkawl dan zirna
Ramngaw enkawl dan lam hawi zirna hi Forestry an ti a, United Nations hnuaia Food and Agriculture Organisation pawhin Forestry lam zirtirna leh research hi nasa takin a kalpui a, Department hran a siam hial bawk. Kum 1990 khan NEHU chuan Mizoram Campus-ah Forestry zirna bul a
ṭan a. Mizoram University a nih hma aṭanga vawiin thlengin ramngaw enkawl dan zir mi engemaw zat a chherchhuak tawh a, Mizoram leh India ram hmun hrang hrang aṭanga zirlai te an ni. Mizoram University-a Department of Forestry vêk hian PhD pawh engemawzat a chherchhuak tawh bawk.
A sang lama zirna changtlung leh ngelnghet tak kan neih laiin, a bulṭhut zirna Mizorama pakhat te mah kan la nei lo hi a pamhmai. Forestry zirna hi ṭhuang hnihin a kal a, Under Graduate (UG) hi Indian Council of Agriculture Research (ICAR) hnuaiah a awm a, professional degree course niin kum li zir a ni a, BSc (Hons) Forestry degree pek ṭhin an ni. Post Graduate (PG) hi ICAR leh UGC hnuaiah (a university a zirin) awmin kum 2 zir a ni thung a, an zir zawhah MSc Agro-Forestry emaw MSc Forestry degree emaw pek ṭhin an ni. Mizoram University a Forestry zirna hi UGC hnuaia awm a ni a, ICAR-in a pawmpui leh hriatpui a ni a, zir chhuakte hi MSc Forestry degree pêk ṭhin an ni. MZU bakah hian Indian Council of Forestry Research and Education (ICFRE) hnuaiah Forest Research Centre for Bamboo and Rattan (FRCBR) kan nei bawk a. Hei erawh a nawlpui tana zirna hmun ni lovin Scientist rualten an zirbingna hmun tura duan a ni. Scientist thawk erawh mi pahnih emaw chauh an awm thung.
India hmarchhakah hian Agriculture kaihhnawih zirna hrang hrang kan nei a, state hrang hrangah zirna kan neih dan a inang lo fur. UG-a Forestry zirna hi India hmarchhakah hian pahnih a awm a, Arunachal Pradesh-ah ve ve awmin, NERIST-leh Pasighat-ah a awm. Pasighat-ah hian College of Horticulture and Forestry tiin, Central Agriculture University hnuaiah a awm a, kum 2001-a din a ni. Arunachal Pradesh pawh hi Mizoram ang bawka tlangram, ramngaw nei ṭha an ni a, hetiang zirna pahnih ngawt an nei pawh hi a mawh love. Chutihrual chuan an ramngaw leh a kaihhnawih zirbingna ang chi erawh a ram mi te zirchhuah a awm mang lo thung hi an vanduaina a ni.
Mizoram leh Forestry zirna
Mizoram pawh hi ramngaw kan neih ṭhat dan te leh kan ramngawin enkawl a mamawhzia ngaihtuah chuan Forestry bulṭhut zirna hi a tlem berah pahnih emaw tal chu nei ve awma mawi kan ni. UGC hnuai a nih loh avangin College pangngaia dah ngawt a remchang lo thung. Mahse Mizoramah ngei, Central Agriculture University (CAU) hnuaiah College of Horticulture kan neih ve tak avangin Forestry zirna bulṭhut kan neih ve theih dan kawng hi awm se a duhawm tak zet a ni. Horticulture College behchhanin, College of Horticulture and Forestry tiin emaw a tihlen theih ngeiin a rinawm.
Mizoram University-ah Department hlun tak a nih sa avangin Forestry Garduate te tan zir chhunzawmna turah buaina a awm lo bawk. Kan ramngaw neih te kan humhalh a, enkawl dan kan thiam theihna tura rahbi pawimawh tak a ni ngei ang. Mipuite zirtir thei tura inzir thiam tur mihring chherchhuahna kawng pawimawh tak a nih dawn avangin state sorkar pawhin hemi kawngah hian ṭan la se a duhawm hle. State Forest Service leh Indian Forest Service-ah te pawh hian Forestry lama thiamna nei ngei te a tam thei ang an luh hi duhthusam a ni a; National Forest Policy 1988 (NFP 1988) pawhin chutiang tak chuan kawng a hawng a, ngaihpawimawh erawh a hlawh lem lo.
Mizoramah hian Forestry zirna bulṭhut hi nei ila, Forestry lama mithiam hi tun aia tam chhuak se, ramngaw enkawl chungchangah pawh kan ṭhahnemngaihna hian nasa lehzualin awmzia a neiha rinawm bawk. Kum khata thing kan phun zat zo zai te hi a tam hle, amaherawhchu thingphunna hun leh hmun fu zan lo avanga a nih tur ang ni lo, ṭhang mumal theilo leh zuihral hi a tam zawk a ni tih chu a chiang reng mai. Chutiang zelin, kan ram mite ei leh bar zawnna bulpui pakhat lo neih te pawh Forestry zirna huang chhunga Agroforestry system an tih hnuaia mi a ni a. Sawt zawk leh hlawk zawka thlai kan thar a, kan lo hmun te kan enkawl a, chul kan tihhrin leh theih dan tur pawh hi Forestry thiamna hmanga zawn chhuah theih a ni. Policy engemaw, scientific research mumal awm si lova a ler aṭanga in ṭhuai buaihna tur chi ruahman fo ai hi chuan a bulṭhut aṭanga zirchian a, a zirchiang tur mithiam chherchhuah a, hman ṭangkai hi a sawngsawhlawt zawkin a rinawm fo ṭhin.
Ramngaw aṭangin thil tam tak kan dawng a, a tlangpui chu kan hre deuh vek bawk awm e. Kan tan a ṭangkai êm êm, a enkawl dan leh a chhawr ṭangkai dan kan thiam si loh hi kan hman ṭangkai lehzual theihna tura mipuite kaihruaia zirtir thei tur mithiam kan mamawh a. Chutiang mi chherchhuahna tur hmun chu kan tuallaiah ngei kan neih hi kan tan chanvo a ni. Central Sorkar duh danin (NFP 1988) kan rama thing leh mau te nasa taka humhalh a ni a, mimal huan leh rama kan thingphun te pawh a neituten an duh duha an seng theih loh tura khuahkhirh a ni. Tin, riverine reserve avangin kan rama leiṭha deuh lai chu vantlang tana hman theih a ni lo bawk. Central sorkarin “state lenzawng aṭanga teha zaa 60 (60%) hi ramngaw a ni tur a ni,” a tih laiin Mizoram hi chuan 86.3% zet mai rawmngaw kan nei thung (ISFR 2017). Hengte avang pawh hian ramngaw enkawl lama mithiam chherchhuahna tur Forestry College min pêk hi Central Sorkar pawh hian a ba ve niin a lang.
Ramngaw humhalh hi mahni chauh emaw, tlawmngai pawl chauhin emaw, sorkar chauhin emaw a a vei hian a sawt mawh a, ṭanho ngai chi a ni. Pawngpaw humhalh ringawt hian a chhehvela chengte eizawnna kawng tam takah a tihṭhuanawp theih avangin ramngaw enkawl dan mumal tak neih a ngai a, sorkar dan awmsa bawhchhe si lo a mipuite ei bar zawnna atan pawha ṭangkai tho si a enkawl a ngai fo ṭhin. Chu’ng hunah chuan a zirmite, mithiam te an pawimawh ṭhin. Zirna hi a chepakai aṭanga a dik a ngai a, a lera ṭhuai chi a ni lo. Zirna bulṭhut a pawimawh a, chutiang Forestry lam zrina bulṭhut chu UG (College) aṭanga inṭan a nih miau avangin Mizoram hian kan mamawh tak zet a ni.
International Day of Forest 2019
March 21 hi ‘International Day of Forest,’ World Forestry Day tia an sawi bawk, ramngaw hlutna leh pawimawhna inzirtir tharna ni atan United Nations General Assembly-in a puang a. Kum 2012 aṭang khan kum tin hman ṭhin a ni. Kumin thupui atan ‘rawmngaw leh zirna’ (Forests and Education) tih thlan a ni a, a tum ber chu ‘ramngaw enkawl dan ṭhain a ṭha zawnga nghawng a neih dan’ inzirtir thar a ni ber awm e. World Forestry Day atana March 21 thlan a nih kher chhan hi chhun leh zan rei zawng a inchen ni, ‘spring equinox’ a nih vang a ni bawk.
Dr. David C. Vanlalfakawma, National Post-Doctoral Fellow