REIEK TLANG – PHULMAWI
Kan tlang leh lui hmingthang, kan natural heritage’ te hian, anmahni tihlu-tu leh tiropuitu, kham chawi ngawpui emaw te an nei chawk ṭhin. Chalfilhtlang leh Tawitlang te tiropuitu chu a kham chawi ngawpuite khi an ni ngei ang. Chung ramngawte tel lo chuan, an hlutna leh mawina pawh a nep sawt thei awm e. Chutiang bawkin, Reiek tlang mawina thuruk pakhat chu a tlang chhip thlen hmaa ‘Phulmawi’ hmun, ram rai zau nuam tak, phul hnim te, pangpar leh thing buk awmna hi a ni awm e.
Phul mawi thlen hma a kham chawi ngawpui thelh nuam tak te hi, tun hmaa Reiek Lal, Pu Lalluaia Sailo-an hmathlir thui tak neia ramngaw reserve zau tak a lo humhalh tlat vanga tun thlenga hmuh theiha la awm an ni. Chuti ni suh se, mi hausa hovin Holiday Resort changkang tak tak an tlar thluah tawh ngei ang. Amaherawhchu, kum 10 aia tlem lo liam ta aṭanga a tu a te pawh maiin, a tlang chhip chuan tura motor ngeia kal kher kan tum tak avang hian, Phul mawi hmun hi tihchhiatin a awm mek ta a nih hi. Phul mawi chhe zel tur hi ngai ngam lovin, keini INTACH Mizoram Chapter chuan kum sawm emaw hma lam aṭang khan, a venhim dan tur chu mut mawh hnar mawhah kan neih ve a. Mahse puitu mumal kan neih loh vang ni maw, hma kan sawn hlei thei lo thung. Kan hmalak dan chipchiar sawi hmain khawnge, Reiek Tlang huai chanchin i han sawi phawt teh ang.
Kan pi pute khan kan lui leh tlangte hian ‘huai’ an nei vekin an ring. Heng huaite hi mihring ang bawkin a huhova cheng ṭhin an ni a, ‘Lal’ te pawh an nei ve, an ti. Tlang huai zingah hian Reiek huai hi, a thiltithei ber pawla ngaih a ni. Vawi khat pawh, Chhawrpial huai leh Reiek huai an intibuai a, Chhawrpial huai hian amah mai chuan do ngam lovin, Tlawng huai ṭanpuitu atan a sawm a. Tlawng huai chuan Reiek tlang chu tihchhiat vek tumin, thapui thawhin a nawr ta a. Mahse Reiek tlang chu a lo ngheh em avangin a hlawh chham ta a. Tichuan, hmar luan e ti lovin, chhim her zawngin Reiek tlangchu a hel ta ringawt a; ‘Tlawng nuar’ hi a lo awm phah ta a ni, an ti.
Vawikhat dang leh pawh, Khawpuitan huai, (hei hi Chawngtlai bul tlang) hian Inbuk tlang huai (Myanmar Len tlangdunga mi) chapo lutuk ngai thei lovin, Reiek Tlang huai hi amah ṭanpui atan a sawm a. Rawlrala beih tumin, an sipai Sialsir rual tam tawk an tir chho ta a. Mahse Inbuktlang huai chuan, intelligence report lo dawng hmanin, a defence force Sialsir rual bawk, a siruk lain a tir chhuak ve ta a. Rih dil bul, Haimual khaw chung zawna an han innuai ta mai chu, hmuhnawm ti em emin, a khaw mipuite chuan nilengin an thlir e, an ti. Tlai lamah chuan, tualah Sialsir ruang a tla khawm ruih mai an tih chu! Pu C.Laitanga, kan member chuan, he Sialsir sipaiho inbeihna hmutu (eye witness) ziah Aizawl chanchinbuah pawh a chhuak tawh e, a tih chu!
Phul mawi kan humhalh tum dan han sawi zel ila. Kum 2011 bul lam khan, Mizo Scientist (ti mai teh ang) Geology lam thiam, Pu Andrew Saizama Sailo, USA a khawsa leh Pi Lalmuankimi, MZU te zirbingna nei turin kan sawm a. An thil hmuh chhuah chu a ngaihnawmin a bengvarthlak hle. Reiek Tlang Phul mawi lo insiam dan chu, kum za tam tak liam ta aṭang khan, thlipui chakna hmangin he Phul mawia lei (top soil) hi, zawi zawia hmun dang aṭanga vaivut chhek khawmte a ni a. Ni leh ruah hmangin hnim leh thil dangte ṭo theihna tur, ‘lei hang’ (nutrients) a lo insiam ta a. Tichuan, Phul mawi hi a lo piang ta a ni, an ti. Chu lei pan top soil chu 10 - 20cm a chhah chauh a ni a, a hnuai chu pialtleng lung chang sakhat a ni. Khuanuin kum sing tam tak chhunga, zawi zawia a lo din he lei pan hi, a tlang chip thleng thlenga motor ke-in a chil reng chuan, ‘khi’ (crack) a lo awm thuai a; chu chu fur ruahtuiin an rawn hawrh zui leh ngei a. Tichuan, chung lei pante chu, tihchhiat leh len bovin an awm duak duak ta a ni, tiin report chuan a sawi.
Hetianga motor ke-in a tihchhiat mek, pialtlep lung chauh lanna hmun zau fu fu hmuh tur a awm thluah tawh, tiin report chuan a tarlang bawk. Tichuan, Phul mawi humhalh nan chuan a rang thei ang berin, tlang chhip thlenga motor tlan hi khap tlat ni rawh se, tiin recommendation a siam nghal bawk a ni.
He zirbingna bawhzui hian, INTACH Chapter chuan 2012 January thla khan Reiek Tourist Resort-ah Tourism Department aiawh te, Art & Culture Department aiawhte leh Reiek leh Ailawng VC leh YMA hotute nen joint meeting a neihpui a. Phulmawi humhalh chungchang report hi, uluk taka in hrilhfiahna kan nei a; lungrual takin kan mithiamte report leh recommendation te hi kan pawm tlang a. Report kan sawiho hma hian, kan zavaiin Reiek Tlang chhip thlengin kan kal nghe nghe a ni.
Kan thutlukna te chu: (1) Tlang chhip thlenga motor-a tlan chhoh khap tlat; Phulmawi area inṭannaah Sedai (barricade) motor danna siam. (2) Tlang panna kawng hi motor kal tam loh nan, ‘kutcha’ road anga cheibawl zel. Remchang laia parking hmun siam. (3) Tar chak lo, tlang chip chuan duhte tan sakawra in hruai emaw a zawna in zawn, hlawhfa ruaiin. A tira kan thu a rual tehlul nen, Tourism Department phur tawk loh vang ni maw, tun thlengin kan thurelte tih puitlin a ni ta lo fo. A va pawi em!
Reiek Tlang sawi ruala sawi tel ngai chu Khuangchera Puk hi a ni. Youth Hostel Association of India, Mizoram State Branch chuan, kum 2010 tawh khan, he Puk hi venhim a ṭulzia hriain, a chung zawna motor kawng kal hian zawi zawiin Puk chhung passage hi a nghawr chhia ang tih hlauvin, road alignment hi sawn danglam theih ni se tiin, INTACH hnenah rawtna an rawn siam a.
He Puk hi, ram pawn aṭanga National Trekking and Caving programme hnuaia, Youth Hostel member-te state hrang hrang aṭang lokal ṭhin te chuan, Khuangchera Puk luh chhuah hi, chak sakhaiah an neih a, ‘Himalaya tlang lawn’ ang hrimah an inngai ṭhin, an ti! Mines & Geology Department te thurawn angin, INTACH Chapter chuan Department hrang hrangte hnenah May, 2011 khan ngenna a siam nghal a. Hetiangin (i) Aizawl DC hnenah Khuangchera Puk aṭanga 200 meters bial chhunga explosive hman khapna, (ii) PWD hotute hnenah he Puk chunga kawngpui alignment hi thlak dan ngaihtuah turin leh truck 20 tonnes aia rit tlan phal lo turin; (iii) VC leh YMA Ailawngte Puk lu lama fur tui leh hnawmhnawk dang lut tur dan nan diversion channel siam leh adt.
INTACH chuan rawtna (iii) na hi ngai pawimawhin Ailawng YMA Branch hnenah Puk hnar lama Compound Wall leh Goat - Proof Mesh wire siam nan, April 2012 khan Rs. 40,150/- a sanctioned nghal a. He hna hi YMA ten ṭha takin an puitlin ta tih kan hria. Hei hian Puk chhunga hnawmhnawk lut tur a veng ta-ah kan ngai. Department dang te erawh kan ngen anga an hmalak zel dan kan hre zui ta lo.
INTACH Mizoram Chapter hian, a bikin kan ram ‘natural heritage’ hlu takte veng him leh cheibawl turin, theih tawpin hma a la ve mek a ni. Amaherawhchu, Sorkar Department phungbawmna leh pawl dangte puihna lo chuan, awmze neiah malak zel a harsa fo ṭhin.
RinSanga
References:
1. INTACH Silver Jubilee Souvenir (2010)
2. Conservation of Reiek Tlang by Andrew S. Sailo & C. Lalmuanpuii (April 14th 2011)