Mizorama Krismas hmanna hmasa chungchang
Vanglaini February 27, 2019 chhuakah khan “Mizorama Krismas hmanna hmasa” tih thu Upa R. Lianchhawna BCM Sethlun, Lunglei ziak kan hmu a, a ngaihnawmin a bengvarthlak hle. Amaherawhchu, kha Article-a inziak ṭhenkhat kha chu chhui chian deuh a ṭul em aw? tiin amah zah tak chungin ka rawn ziak ve a ni.
Tuikawi-a Krismas hman dan
Mizorama Krismas hmanna hmasa a rawn ziah Tuikawi-a Krismas an hman dan a ziak kha a ngaihnawm hle. Amaherawhchu, a thuziak a, “Sapho tih dan angin Krismas an hmannaah hian Bible chhiara hla sakna leh ṭawngṭaina an nei a. TH Lewin (Thangliana) an Lal Isua pian thu hi ngaihnawm takin a sawi a ni. Hei hi tuilet hnua Mizoram (Lushai Hills) a Krismas hmanna hmasa ber a ni. Belkhai Lal Rothangpuia Thangluah leh a hote hi hriat theih chinah Mizote zinga Lal Isua Chanchin Ṭha benga hre hmasa berte chu an ni (Hetih lai hian Mizo zingah Kristian an la awm lo)” tiin a ziak a. Hemi chungchang hi chhui chian a ṭul hle in ka hria.
Sapho lehkhabu ziak aṭanga kan hmuh aṭangin, kum 1871 khan Mizoramah hian hmun hnihah Krismas hman a lo ni tawh a, chu chu Vailian hmasa an tih ah khan a ni. Krismas an hmanna hmun te chu Hmar lamah Vanbawng daiah a ni a, Chhim lamah Tuikawiah a ni. Krismas hmangtute hi Sap sipaiho kha an ni.
Krismas an hmanna hmasa pakhat zawk hmar lam chanchin hi sawi phawt ila. Hmar lamah chuan Vailian sipaite chu Manipur ram Senvon aṭangin Tuivaiah an lo kai a. General Bouchier-a hovin Vanbawng daiah Krismas hi an hmang a. Chhun lamah nilengin Mizote nen an inkah hnuah tlaiah chuan Officer-ho chu zanriah kil hovin an ṭhu khawm a, an dawhkan sei puiah chuan khawnvar (candle) an chhi tlar a. Zanriah an ei kham chuan hla te an sa a, an zai chhung zawng chuan Vanbawng lal Lalhleia hote chuan kap lovin an ngaithla a, an zai ri a reh hnuah an kap zui leh nghal a ni (RG Woodthorpe, The Lushai Expedition 1871-1872, page 133-134).
Krismas hmanna hmasa pakhat leh chu chhim lamah a ni a. Chhim lamah chuan Khawthlang tuipui kam, Tuikawi an tih hmunah sipaite an inkulh a, chumi hmun chu Tlabung leh Belkhai inkar, lui a luan kawina hmun, ṭiaupho zau tak a ni. Krismas ni chuan Mizo Lalte an beih zel dan tur relin an chawl a. Zanah chuan General Brownlowa'n Mizo khua aṭanga sial an man te talhin, officer hote nen, zu leh sa in Krismas ni hi an lawm a ni. Zu leh kamram chi hrang hrang nen engthawl takin an ri laih laih a ni.
T.H. Lewin (Thangliana) chuan heti hian Krismas an hman dan a ziak a, “Krismas Ni chu sipai riahbukah Sapho tihdan dik takin hman a ni a. General Brownlow-a chuan sipai Officer zawng zawngte chu zanriah kil turin a sawm vek a... ei tur chi hrang hrang chu sap zu nen an eiin an in a” tiin (A fly on the Wheel, page 271). TH Lewin ziah dan hi chuan, Krismas hi anmahniho chauhin an riahhmun (camp) ah sapho tih dang angin an hmang a, zu leh sa leh kamram chi hrang hrang nen an hmang a ni.
Thangliena (A life of T.H. Lewin amongst Wild Tribes on India’s North East Frontier) tih lehkhabu John Whitehead ziakah chuan heti hian Krismas an hman dan kan hmu bawk, “Krismas zanah chuan sipai hotupa chuan sipai officer ho zawng zawng tan zanriah a buatsaih a, sial sa eiin ei tur chi hrang hrang tui tak tak ei a ni bawk a... remna leh muanna hun Krismas chu sap tih dan dik taka kan lawm zawh rualin kan hna kan chhunzawm nghal a...” tiin (Page 225). John Whitehead-a ziah dan hi chuan Krismas zan hian officer-ho tan General-in zanriah an buatsaih chuk chuk a ni tih kan hmu.
T.H. Lewin (Thangliana) leh John Whitehead ziak aṭang hi chuan, kum 1871-a Tuikawi-a Krismas an hman hian Mizo an tel ve lo niin a lang a, ngaihnawm taka Mizote hriata Isua pian thu chanchin an sawina hmuh tur a awm lo. Sap tihdanin zu leh sa nen sipai riahbukah an hmang zawk a, Sapho khan anmahni chauhin an hmang zawk a ni.
Engpawh nise, kum 1871 Krismas khan sipaihoten Vanbawng daiah leh Belkhai hnuai Tuikawiah zu leh sa nen Krismas hi an lo hmang tawh tih chu kan hre thei a, Mizote hrem tura Chhim lam leh Hmar lama an rawn thawh mup mup lai khan, Krismas Ni a lo thleng a, hunpui lo thleng ta chu zu nen ruai ṭhehin an lawm (celebrate) a, an riahhmunah Krismas ni lo thleng kha sipaiho khan an hnam tih danin an lawm (celebrate) satliah ve mai niin a lang zawk a ni.
Chuvangin, kum 1871-a Tuikawi-a Krismas an hman hian “TH Lewin (Thangliana) an Lal Isua pian thu hi ngaihnawm takin a sawi a. Hei hi tuilet hnua Mizoram (Lushai Hills) a Krismas hmanna hmasa ber a ni. Belkhai Lal Rothangpuia Thangluah leh a hote hi hriat theih chinah Mizote zinga Lal Isua Chanchin Ṭha benga hre hmasa berte chu an ni” tia Upa R. Lianchhawna’n a ziak hi a belhchian dawl em? A zeldin thu deuh em? T.H. Lewin (Thangliana) leh John Whitehead ziak aṭang hi chuan hetiang thu hi kan hmu si lo.
Sipai ho kha Chanchin Ṭha hril tura lo kal an ni lo va, hril an tum hek lo. Vailian hmasaa hmar lam leh chhim lama Krismas an hman hian Mizote hriatah Isua chanchin ngaihnawm taka an sawi thu hi T.H. Lewin (Thangliana) leh John Whitehead ziak aṭang hi chuan hmuh tur a awm hek lo. An tum ber chu Mizoten an mi leh sa an mante chhan chhuah a, Mizo lalte hrem a, sauitanpui a ni zawk. An tum hi an hlen a ni.
Krismas hman lehna hmasa chungchang
Upa R. Lianchhawna hian kum 1902-a Sethlun-a Krismas an hman chu Mizoram chhunga Krismas hmanna hmasa ber kohhranin a hmanna chu a ni tiin a ziak a. Hei pawh hi chhui chian deuh a ngaiin ka hria. Rev. JM Lloyd chuan Mizorama Zosap missionary-te leh Mizoten Krismas kan hman hona hmasa ber chu Pukpui ah a nih thu a ziak a, chu chu kum 1901 ah a ni.
Kum 1901-a Krismas an hman hian Sap chauh ni lovin, Mizote nen an hmang a, Zosap missionary phei chu Pu Zosapthara chauh a ni. Pukpui-a Pu Zosapthara hova Krismas an hmang hi Mizorama Krismas tak tak, Mizo Kristiante leh Zosap Missionary-ten an hmanna hmasaber a ni ang. He Krismas hi Zosap Missionary Pu Zosapthara huaihawt niin ani ho hian hman a ni. Pukpui khua hi Lunglei bul lawka awm a ni. Kum 1901 October 23 khan Pu Zosapthara chu Aizawl aṭangin Chhim lama Kristiante thla thum chhung lai tlawh turin a kal a, Lunglei leh a chhehvel khaw 40 velah a zin kual a. Heng hunlai hian Mizoram chhim lam hi Welsh Mission hnuai a la ni vek a, Baptist Missionary-te an la rawn lut lo a, Mizoram chhim lama Kristiante pawh hi Welsh Missionary-ten ringtu a an siam vek an ni a, an enkawl lai vek an ni. Pu Zosapthara zin chuan Pukpuiah chuan a hun a hmang rei ber a, chu khuaah chuan Krismas chu an hmang ta a, Kristiante chah khawmin Krismas chu an hmang a ni. Pu Zosapthara hian a hla lehlin a zirtir a, a hla zirtirte chu “Lal Isua hming i fak ang u” tih hla leh “A lo kalin, a lo kalin” tih hla te a ni a, chung hunlaia nau piangte hmingah pawh “Arsiteii” te, “Khumtira” te an sa nghe nghe a ni tiin Pu Lloyd-a chuan a ziak (JM Lloyd, History of the Church in Mizoram, Page 73).
Tin, Upa R. Lianchhawna hian Zoram Biak In hmasa ber chu kum 1902-a sak Sethlun ami anih thu a sawi bawk. Hei pawh hi a dik chiah lo. Mizorama Biak In hmasa ber chu kum 1896, October ni 6 khan tuna Macdonald Hill ah hian Pu Buanga leh Sap upa-te khan an sa a, Pu Buanga kutziak aṭanga kan hmuh dan chuan he Biak In sak nan hian Pound khat leh Shilling 10 an hmang a, ni 2 chhung sak a ni. Mizorama Biak In pahnihna chu kum 1898 khan Mission Vengah Pu Zosaphluia’n a bangla bulah, tuna Synod Office chhakah hian a din a ni. Biak In pathumna chu kum 1900 khan Pu Zosaphluia’n a hma ami ṭhiatin Mission Vengah tho hian a sa ṭha leh a, Biak In atan leh Sikul atan kum 1913 thleng khan an hmang a ni.
Mizorama Biak In palina chu kum 1902-ah Sethlun-ah sak a ni a, hei hi Zoram chhim lama Presbyterian Kohhran Biak In ding hmasa ber a ni. Kum 1903-a Mizorama Baptist Mission-in bul an ṭan lai Pu Buanga sawi dan chuan, Zoram chhim lamah hian Welsh missionary-te thawhrah mi 125 lai Kristian an lo awm tawh a ni. Sethlun Biak In hi Baptist Kohhran chuan an Biak In hmasa berah an pawm a, kum 1969 khan hriatrengna lung an phun a ni.
B. Lalhmingmawia