Written by
Albert Mapuia
Ramhlun Vengthar

Culture ke bai: Mahni insit leh nihna kalsan

Thupui lem nuam lo tak a ni mai thei. A chhan chu infuih phur kan chin thar lai taka kan tlin tawk lohna han sawi hi chhiar nuam tak a ni hauh lo ang. Ama’rawhchu, kan kal dik lohna lai leh kan ṭhat lohna sawi hi hlawkpuina kan nei tho tho ṭhin a, chu lam hawi chuan kan ‘culture sepna’ (cultural critique) chungchang kan sawi dawn a ni.

Mahni culture sit (cultural cringe)
Zirna huangah chuan khel hlawh tak thil a ni. A bikin cultural studies leh social anthropology huangah hman uar deuh bik a ni a. ‘Cultural cringe’ tih chuan mahni hnam thil dah hniam leh sit a, hnam dang leh ram dang thil aia changkang lo leh ṭha lo zawk anga ngaihna a ni. Mi mal ai mahin huho rilru puthmang leh sukthlek a kawk zawk a. Chu chu thinlung chhungrila pai ngheh (internalized) a nih tawh avangin hriat loh lai pawhin kan lo nunpui tawh mai ṭhin a tih theih. Inngaih hniam tlatna (inferiority complex) a ni a. Mahni hnam thil mai bakah mahni hnampuite pawh hmuh hniamna thinlung tarmit a ni.

Awp beh ṭhinten awptute laka an indah hniamna rilru (colonial mentality) nen inhnaih deuhna lai a awm a, huam erawh a huam zau zawk deuh. AA Philips-a, Australian zirmiin a rawn vawrh chhuah a ni a. Australia tualchhung miin anmahni awp ṭhintu British leh European mi thiam leh ziakmite tluk lo tlat tura an inngaih ṭhinna aṭanga ‘mahni culture sit’ tih hi phuah chhuak a ni a, a hnu zelah a aia huam zau zawka hman a ni ta zel a ni.

Mizo khawtlang leh hnam hi in en chiang i la, keimahni leh keimahni hi kan inngai sang lo ngawih ngawih a ni. Sapin kum 60 vel min awp chhung khan hnam anga kan induhtawkna chu ṭhiah zawh deuh vek a ni a. Sap lakah khan kan te ngawih ngawih a, ‘mihring hnuaihnung’ (inferior being) angah kan inngai a. Ram hmangaihna hla leh thuziak (patriotic song and prose) kan en pawhin kan inngaihhniamna thinlung avang chuan hnam nep bik lo leh hnam ropui anga infuihna lam kan uar phah a tih theih ang. Zikpuii Pa thawnthu CC Coy No. 27 thawnthu angah te hian a changtupa Ralkapzauva chuan Sap nih a tum tawp mai a ni a. Heng hi Sap laka kan indah hniam avanga anmahni kan ngaihsanna lo lang entirna a ni. Awp beh tawh rilru insit chu hei hi a ni a, a la tawp mai lo.

Sapin min hawsan a, keimahniin India hnuaiah kan inenkawl ve ta a. Mahni inrintawkna kan lo hloh tawh chu kan nei let leh thei lawk tawh lo. Sap zungzam chamchilhna (colonial hangover) chu globalization-in a rawn ken kawh chhunzawm a. Hnam dang nen kan inteh a, kan inhmu hniam tlat zel mai a ni. Dik tak chuan hnam hrang hrang hi kan chinphung leh kan sukthlek a hrang a, kan inang lo hlawm viau. Hemi a nih avang hian ram dang leh hnam dang kan tlawh chuan mak tihna (culture shock) pawh kan nei ṭhin. Chu chu thil nihphung satliah a ni mai tur a ni a; mahse keiniah erawh a ni ve chiah lo a nih hi. Hnam dangin kan thil leh chinphung mak an rawn tih chu zahpui zawngin kan la ta tlat a. Anni thil chu khual khaw thil (exotic) anga kan hmuh avangin kan ngai hlu a. Chuti anga min hmu ve tura kan ngaih erawh chuan kan inzahpui tlat thung si a ni.

Khualzin kan lo dawnsawn dan leh lo thlen kan tum danah te hian hei hi a lang chiang viau mai. Kan hnam thil rawn tema rawn nunpui an beisei ṭhin laiin keini chuan ‘changkang zawk’ anga kan ngaih ‘kan thil ni chiah lo’ kan lo hluiin kan lo chhawp ṭhin a. A nihna takah chuan Lengpui/Vairengte an rawn luhin ‘ram chengker’ kan ni lo tih an rawn hmu vek tawh. Ama’rawhchu, mi hip tak hnam thil kan neih avang leh kan ram mawi tak hmu duha rawn kal an ni tih kan lo hai ṭhin a, an tum kan lo ṭhelhpui nasa. Pipu sulhnu hlui kan neih lah ‘nuam zawk’ tur ni awm takin kan ‘chei’ a, kan khawih chingpen avangin a hlutna a hloh zawk tih kan hre si lo. Hei hi a bulthumah chuan mahni thil kan sit vang chu a ni ber mai. A chhan chu a neitu hnam ngei hian kan thil reng reng hi kan dah sang tlat lo a. ‘Changkang lo’ anga kan hnam thil kan hmuh fo avang hian kan hmuh theih sulhnu hluite pawh kan tidanglam fo mai chu a nih hi. He lamah hian mipui bakah a changtu sawrkar department lam pawh an harh thar a, a lawmawm viau mai.

Zirna lama ‘Mizoram chhuak vs phai chhuak’ pawh hi sep theih tak a ni ang. Mizoram zirna dinhmun a ṭha tawk lo nachungin, Mizorama zir chhuak leh phai lam chhuak chu vai hmerin ṭha zawk tur leh ṭha lo zawk tur ri kan kham hmak mai a. Heti ang chiah hian kum zabi 20-na laihawl velah pawh khan Australian-ho chuan rilru puthmang an lo nei ve tawh tho a. Britain leh Europe ram danga piangte chu hna lak chungchanga an duhsak rualin, Australian zingah pawh London vela zir chhuak leh hna lo thawk tawhte chu chhawr tlak bik leh kai san phu bikin an lo hre ve ṭhin tho a ni. Chu thil avang chuan tual mi tam tak chuan Australia chhuahsanin Arts leh Science chenin Britain leh Europe ram danga zir turin an feh chhuak chuah chuah hlawm a. Heti ang deuh bawk hian India pawhin ram dang zirna nei (foreign degree holder) chu tun thlengin a la dah sang viau a. Keiniah pawh hian kan ni chiah tho. Mahni leh mahni kan inngaihsan loh em avang hian, an thiamna kan hriat hma hauhin Mizorama zir chhuak chu kan dah hniam deuh nghal a, phai aṭanga zir chhuak tawh phawt chu kan dah sang nghal ngawt chu a nih hi. Kan tehfung tak tak tur chu an thiam nge thiam lo tih zawk a ni ang chu.

Kohhran pawh hi hemi kawngah hian sawi kai a ṭul awm e. Tual ṭo kohhran bik hi chuan ‘Zo zia’ an kalpui tlangpui a. Ram dang aṭanga kohhran rawn lut, kohhran ziding leh hlun kan tih zawkte hi kan rilru puthmang sawi mek siamna hmunpui pakhat a ni a. Zosapten Kristianna an rawn tuh tirha kan culture thil hnualsuata Kristianna piah lama khawthlang thil hmanga kan culture-a hmun ruak an hnawh khah kal zel kha kan la keng kawh ṭha viau mai. Hnam thil leh kohhran thil inep anga kan ngaih tlat chuan do lo mah i la, kan culture aia Sap tih dan kan chin miau chuan bet zawk chu a awm lo thei lo. Sap ṭawng kan uar a. Mizo kal khawm ‘hlim zai’ culture pawh a chang chuan a ‘khunkhanin a puithu’ tawk lo ṭhin a. Hlim sang zual an sapatal hi chuan inkhawm hi chu a ‘chhangchhe’ ṭhin deuh tak na a, khunkhan duhna rilruin Mizo ‘hlim thiam dan’ nawr beh a tum reng chuan a ṭha lo thei zawk a ni. Hemi hian mi tam vak lovah nghawng a neih chuan kohhran thar a pian phah a, mi nawlpui a nghawng thung chuan ‘harhna’ a rawn thleng mai ṭhin. Kan ‘harhna’ hian lang lovah hnam zia a hnung puak tlangpui tih kan hmu thiam awm e.

Min awp ṭhintu Kumpinu rama kum zabi 19-na laia Victorian era khawtlang inkaihhruaina khirh khunkhan tak kha kohhran hian ‘takna’ berah kan la ngai a. Thawmhnaw leh chet dan ‘puithu’ bakah inkhuahkhirhna/khapna thil kan la kalpui ṭha viau a. Kohhrante hi nunphung leh sukthlek siamtu (culture industry) kan ni a. Protestant kohhranin mi mal pawimawhna (individualism) zirtirna a ken laiin keiniah chuan kan huho nun neih sa chu kohhranin a seng lut lawi a. A huhova inkhuahkhirh ṭhap ṭhap kan lo duh ta a. He culture hian a huhova ‘Zo hlimna’ chu a huho thovin khunkhan turin a thunun a, Sap ‘praise & worship’ chu a huho pawhin a pawm ta bik riau a ni. Heng hian Sap leh hnam dang tih dan a lawm luh zawk miau avangin kan culture hi Zo bawm leh Zo kai a ni thei meuh lo a, ‘changkang lo’ leh hluihlawn ngai a nih phah ta zel a ni.

Mahni culture kalsan (cultural alienation)
Mahni culture sitna nena inzawm thuk tak chu mahni culture kalsan hi a ni. Hei hi mahni hnam thil leh chin dan dah hniamna rilruin a hrin, mahni hnam thil leh a kaihhnawih ai awh tura hnam dang thil thlan zawkna kan ti thei ang. Mahni hnam thil ngai hlu lo chuan a awmna khawtlang (society) mai bakah hnam chanchin (history) chu a ngai hlu ngai lo a. Hnama chianna (cultural identity) an nei lovin an awmna culture avang chuan anmahni pawh hlu tawk lovin an inngai ṭhin. Chu vang chuan an ngaih san (tawh sa) lam chu an hawi a, an thinlung chuan chu lam chu a awn ṭhin. Awp beh tawhte chuan anmahni awp ṭhintute lamah an thinlung an hawi fo a. Awp beh tawhna (colonization) kuangbangin vun ngo ngaihsanna min pek avanga mi ngo hrim hrim ngaihsanna kan la neih chhunzawm zel takah chuan ‘Sap’ rawngkai hrim hrim chuan kan lung a la dum hle a. Mahni hnam thil kan dah hniam luatah kan thinlunga hmun ruak hnawh khat turin ‘Sap’ chu kan chawi lian ta zel a nih hi.

Hei mai hi a ni lo a. Kan culture kan sit avanga kan thinlunga hmun ruak awm chu globalization zungzam chuan hnam dang thilin a rawn hnawh khat ta zel mai a. A changin ‘changkang’ anga kan ngaih Korean kaihhnawihin chu hmun ruak chu a rawn hnawh khat a. Indian hrang hrang chu hmu ‘Vai’ viau mah i la, tam tak chuan ‘Mizo’ ai chuan ‘Vai’ thil chu kan la thlang leh tho tho bawk a ni. Hetia kan sawi avang hian hnam dang thil reng reng chu hnualsuat tur emaw kan hnam thil chu a ṭha ber emaw kan ti hauh chuang lo. A bawp lawka lak a ngai hran lo. A awmzia berah chuan kan culture kan sita kan kalsan avangin kan thinlunga hmun ruak chu culture dangin a rawn luah ta zawk tihna a ni. Chumi tur chuan keimahni hian culture dang thil kan dap a, kan seng lut a, kan par vultir miau atin ni.

Lekhathiam leh vengva kan tihte mai bakah, mi naran zawkte pawhin mahni ram leh hnam thil vei ‘peih lo’ a, khawvel leh America kalphung kan vei zawk tlat te hi kan nihna kan kalsan thui tawh vang a ni pakhat. Khawvel boruak inlumlet leh insingsa vel hi kan ngaihthah tur tihna a ni chuang lo a; ama’rawhchu, kan ram leh hnam hi kan vei hmasak tur a ni tih kan hriat thar a ngai tihna a ni.

Tlan chhuahna kawng
Hetia kan sawi avang hian chhe lailet der kan ni ta tihna erawh a ni lo. Kan kal dik tawk lohna lai kan sep a ni chauh mai. Chutah chuan kan tawp ngawt a dik lo a, kan tlan chhuahna kawng tur inkawh hmuh a, kawng dik zawk anga lang sawi tel a ṭha ang.

Chhungkua aṭanga bul kan ṭan a ngai a. A bikin nu leh pa mawhphurhna chu kan tu leh fate beng hriata pipute nunphung (folklore) leh thawnthu (folktale) kan sawi thar a ni ang. Kan pi leh pute kha hnam intodelh tak leh induh tawk ve tak an ni ṭhin tih kan infah a ngai a. Ṭhenawm khawveng inhmangaiha ‘dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah’ tia nun hmang chungin mahni inphat a, mi dang tana ‘tlawmngaihna’ nunpui ṭhin an ni tih kan sawi uar a ngai. Werewolf aia Keichala’n thil a tih theih zawk thu te, Tualvungi leh Zawlpala chanchin pawh Romeo and Juliet thawnthu tluka lungchhiatthlak a nih thu te, Gandalf tlukpuiin Lalruanga’n dawi a thiam tih te, Greek pathiannu Artemis aiin kan Lasi nulaten ramsa an enkawl nep bik lo tih te kan intuh a ngai a. Smartphone hmanga cyberculture tualah kan inchhuah zalen zel chuan naupang leh ṭhangtharin mahni culture kan sit zel ang a, kan kalsan zel ang. Chumi a thlen loh nan chuan kan hnam thil leh thawnthu hmanga inawi tlei turin ṭan lak a ṭul a ni.

Zirna (education) hi pawimawh tak pakhat a ni. Hun eng emaw ti laia lehkha zir ṭheuh kan nih angin, kan zirna kalpui dan hian mahni culture hlat zawnga min kalpui chuan kan hlat telh telh ang. Arts kan tih mai, humanities leh social sciences bikah phei chuan kan culture mila kan zirna kalpui thiam a ngai viau a ni. Puitling kan nih thlenga kan hnam chanchin (history) a nawlpuiin kan hre tawk tlat lo te, kan khawltang (society) chik lova kan khawsa mai mai te, mahni ram politics siam ṭhat tum lo leh ngai hniam chunga ram dang politics kan khel chiam ṭhin te hi kan zirna rah chhuah pakhat a ni a. Kan zirna syllabus leh curriculum hi a tam thei ang ber tual mil (local context) ni tura kan siam ṭhat loh chuan kan ram leh hnam thil hi kan zir kan fo ang a, kan ngai hlu thei lo zel ang. Keimahni kan inhriat chian miau loh chuan kan inngaih hlut theihna awm pawh kan hmu thei dawn lo a. Chumi tur chuan kan zirna ina kan thil zir kan siam rem a ṭha ang.

Kan hman thiam ngai em em pakhat chu mass/social media hi a ni. Media hian mit titlai tur chhawp chhuakin mipui tan beng verh, mit la leh chhiar/en hlawh tur a tawktarh ṭhin. A enkawltute hian mipui mamawh petu tura sumdawnna an kalpui rual hian, anmahni zawk hian mipui pawh an thunun thei hle a. He an thiltihtheihna hi kan culture chawi sang zawnga an hman thiam a ngai viau mai. Khawthlangho show leh programme ang ni ringawt lo te, khawthlang leh khawchhak mi lar leh mit titlai (entertainment) thil chhuah/ziah ringawt ang te-a duh tawk mai lovin, Mizo thil chhawp chhuak leh chawi lar zawnga kan kal a ṭul hrih a ni. A bikin film lehlin kalpuitute (dubbing industry) pawh hian kan uar loh deuh deuh a ṭha zawk awm e. Phal loha tih (piracy) chu a ni nameuh mai a. Chumi piaha pawi tak mai kan chhut tel loh chu, kan tualchhung film industry a nghawng tel zel te hi a ni. Khawvel huapa ber kai pha Mizo ṭawnga kan chhawp chhuah rualin, tualchhunga bul lo ṭan ve bek bekte hlutna tihniam khawpin changtlung tawh zawk kan lo tichhuak reng a, chu chuan a dip ral titih zel a nih hi. Chanchinbu, radio leh TV bakah, YouTube lama channel neite’n tun hnaia Mizo thawnthu kan chhawp chhuak ṭhin ang hian, Mizo ziarang tilang thei thil leh Mizo thil chawi kang zawngin mipuite fah zel i la, chu chuan kawng tam takah mahni culture sitna leh kalsanna lakah min veng thei ang.

Kohhran hi a pawimawh hle bawk. Kan ngaih hlut zawng, kan sukthlek leh kan nunzia thuk taka kaihruaitu a nih angin mahni culture kalsan lo zawnga mi a hruai thiam a ngai tawh hle a ni. Kristian zirtirna laimu kalsan lo leh, mahni kohhran ṭheuh thurin hnualsuat lo hian Mizo nihna chawi vul zawnga kan inzirtir tel a ngai a. Hnawk leh thel thlak ngai kan tih hi rinna kawng aiin Zo ze kai zawk hi a ni fo a. Chu chuan ‘dik lo’ leh ‘ṭha lo’ nihna a pek avangin Mizo kohhrante hi kan Zo hlei thei ṭhin lo a ni. ‘Mizo Kristiante’ hi ‘Kristian Mizo’ kan ni thei tho a. Sap ṭawng hman tlem kan ngaih bakah Mizo ‘hlim thiam dan’ kan pawm thiam a ngai a. Hmana Sap khunkhanna zia kha Pathian nena kan inkar siamtu ber a ni lo tih kan inzirtir bakah kan kalpui a ngai. Hetia kan sawi avang hian kohhran zahawmna tih bawrhban kan kawk lo a. Hnam thila lungleng ṭhin mihring hi kohhranin an lunglenna a hriatpui a ngai kan tihna a ni ber e.

Kan culture inhrual chho hi a ke a bai kan tih hian amahin a kal thei lo a, hnam dang wheelchair-ah chuangin nawr kal a ni kan ti lo a. Khawvel kal chho zelah hian kan inhung binga kan inkharkhip a nih loh chuan hnam ze fir hlakin a kal theih ngai loh tih kan hria. He thuziaka kan sawi ber pawh hi kan culture kan kalsan loh nana sit lo tura infuihna a ni ber mai. Kan chawhmeh bai ang deuh hi a ni. Tawk taka kan pawlh thiam zel chuan eng thlai/chawhmeh pawh thlak mah i la ‘bai’ a nihna a bo lo a, tlak emaw kan emaw bawl emaw lakah chuan a danglam zel ang. Chuti ang chiah chuan, Mizo kan nihnaah hian eng thil pawh lo tel mah se, kan ziarang leh chin dan hi culture dang laka a hran zel theih nan leh, ke baia kan kal thuia kan tluk loh nan, vawiin aṭang hian mahni culture sita kalsan lo turin kan puan ven sawi chhin i tum ang u.

Albert Mapuia, Ramhlun Vengthar