Written by
Vanlalhuma Kawlni
MIZORAMA HRIPUI TAIDARH CHHAN, LOCAL BODY ELECTION? AMC Election neih tumin Sawrkar a inbuatsaih em?
Mizoram State Election Commission-in 5 August 2020 a, Mizoram VC & LC inthlan a puan lai khan Mizoram chhungah Covid-19 Positive mi 200 chuang hret kan awm a, Inthlan puan hnu Dt 8 August 20 ah chuan mi 580-ah kan pung chho der mai. Heng hunlai hi State pawn lam aṭanga kan unaute lo haw hlimchhawn leh Para Millitary Force-hovin hripui an rawn putluh chhoh vanglai tak a ni bawk. August 27 vote thlak ni tura ruat a lo thlen meuh chuan Mi 1300 chuangin hripui kai tawhin, AMC Area chhhunga Veng 32 leh thingtlang khaw ṭhenkhatah phei chuan inthlan sawn hlat a ngai hial tih kan la hre awm e. Heng hunlai hian hripui chu darhchak viau bawk mah se, State dang aṭanga lo haw leh Quarantine Centre-a khunghran mekte an ni deuh vek a, Civil mi kai ve 40 vel pawh Contact tracing tih harsa khawp a la ni lo. Sawrkar ṭawiawmtu NGO hrang hrangte zarah rei lo teah kan ralmuang leh thuai a tihtheih awm e.
October thlatirah Hripui lengin ziaawm lam a pan hret a, hri vei dam pawh 80% chung lamah a chho hman a, active case pawh 130 velah a tlahniam hman a nih kha. Sikul ṭhenkhat pawh hawn niin, sumdawnna hrang hrang pawh dan pangngaia kalpui a ni hman a. Thingtlang Sumo etc te pawh dan pangngaiin an service chhunzawm hman hial bawk. Mizoram Doctor thiam rualte'n Covid-19 chungchang an sawihona (ZONET, ZORAM KALSIAM) programme-ah khan, Mizote hi khawvel/India rama mirethei tam tak anga ei leh in chhia kan ni hran lova, kan khawsak dan leh hriselna kan ngaihpawimawh dan pawh a ṭha thawkhat. Herd immunity-ah pawh kan zia-awm viau a, kan taksa raldo khawl pawh a chak ṭhain, hei vanga tun thlenga Covid-19 thihpui la awm lo kan ni tih lam hawi khan an sawi a, he thu hi mawlmang takin lo chhuizawn ve ta ila.
Local Body election hnuhnung ber vote thlak ni kha Dt 10 Sept, 2020 (Ramhlun South) a ni. Hemi ṭuma Election duty tura ruat pakhat chu a positive avangin chawpchilh taka thlak nghal a ni. Doctor-te sawi anga Mizote hi kan immunity system a chak ṭha viau a nih chuan (inthlan lai vela positive-te'n an kai darh si, contact tracing tihhmaih) ṭhenkhat hian thla khat a liam meuh chuan, natna lang chhuak lo thei lovin an lo awm ta a, an hripai chu hmun hrang hrangah mi eng emaw zat an lo kai darh pawh chu tun hun (thla khat hnu) hian a lo lang chhuak ta, tihna a ni thei ang. Tichuan Aizawl khawpui mai ni lo, Zoram hmuntinah hrikai kan lo awm ta ṭeuhva, tun dinhmun hi kan lo thleng ta a nih hmel viau mai.
Mizote hi hnam tlawmngai leh hawihhawm tak kan ni ṭhin a, mahni thiamna ngeiah pawh thil felna tur a nih chuan thupha chawi hreh lo hnam kan ni ṭhin. Min awptute hi vai an nih avang hian kan dawr lo thei si lova, kan biain kan tlawn hialte pawh a ngaih chang a awm ṭhin awm e. Anni hi chuan, an tih hauh lohah pawh hriatpuitu an neih chuan, a tawk ti hnam an ni. Sum thuah pawh hian a finfiahna, Vaucher/reciept/slip a awm phawt chuan, a dik ti hnam an ni bawk. Heng ze mil chiah hian, kan politician-te hian min hruai chho ta hi kan hnam hian a chhiat phah tak zet a ni. Mizorama hripui hluar chhoh takna chhan leh Community Spread hmahruai (kan positive neih tharte dinhmun aṭang hian, tualchhunga inkaidarh a nih hmel ta viau) kan tawng mekna chhan pawh hi Local Body Election kan neih luih vang a nih loh chuan, chhan dang a vang viau mai thei.
Tunah hian, Mizoram ramri chu hmun hrang hrang aṭangin nek puar pawp pawpin a awm mek a. Kum 1985/6 chhova India nena inbiakrem tuma indawr mek party-te khan, mi dang sawi ve phal lovin, kan sa kah lu tur a ni tiin a hauh a ni awm e. Kha'ng hun lai khan Greater Mizoram kha rawn sawichhuak ngei turah mipui lam chuan kan ngai a nih kha. Chutiang taka kan lo beisei lai chuan, Kum 1933 boundary chu an rawn pawm fel ta then lawi si niawm tak a ni. He boundary hian a hma lama notification kha a luahlan angin ngai an awm a, He 1933 boundary rin tur hian Assam Officiating CS kha Competent Authority a ni lova, khatih lai hun khan Mizoram hi Schedule District/Area a nih avangin, he Schedule Area chhunga thuneitu chu Governor chauh a ni. Chuvang chuan he line/boundary hi awmze nei lo a ni (He boundary hi All NGO lam chuan an hnawl a, kum 1875 BEFR (A) anga ramri siam na taka an phut avangin Party-ho zinga ziak leh thua pawm (MNF & INC) pawh hian pip e, pup e an tih zawm ngam ta lo mai niin a lang).
Hetianga kan ramri a buai chhoh mek lai hian, Party dang zawng chu helhhawlh takin an awm mek awm e, Rulling party erawh chuan opposition party-te'n thil dang an buaipui laia AMC E/roll lam tihfel a, Lockdown zawh hnu lama AMC Election puan thut hi an tum leh lovang tih sawi har tak a ni. Ngun zawka ngaihtuah chuan, tuna kan ramri buai mek leh Covid-19 darh chho mekah hian Sawrkar (MNF Party) hian thui tak mawh a phur tih loh rual a ni lo.
Kan hnung lawka VC & LC inthlanahte pawh khan, opposition party-ho khan, election postpone leh mai beisei chungin an hruaitute pawh thingtlang lamah phei chuan an zin meuh lova, inthlan puan hnuin Lockdown/ Curfew an han puang leh lailawk bawk nen, rulling party lam thung kha chu, an Minister-te'n Official programme duangin Curfew karah pawh a tlan zung zung thei si a, dinhmun kha a inṭhat hleih viau a nih kha. Hetiang dinhmun hi kan hma lawkah hian a awm leh lovang tih sawi a harsa hle bawk.
Engpawhnise, kan ram politics hi hun thimah a lut mek niin a lang, Mahni party mi chauh ngaipawimawh ṭhinte, mahni zawmpui (NDA) ni ṭha ngam lo chunga an malsawmna duh site'n hun rei tak min hruai hi chu, a manganthlak deuh chu a ni. Kan party-ho hian, a chhe zawnga mawhphurtu nih hi an hlauh ber a nih hmel a, an tihsuala ngaihdam dil mualpho ai chuan issue diversion an zawng thuai a, chung thil hmang chuan mipui hi min bum kumtluan a ni ber mai. Hnam issue leh infakna mawihnai awm thei thilah thung chuan, mawi hawih pawh zawng hman lo lekin an insawi lut zung zung thung a, manganthlak tak a ni.
Mizoram hian thawhchhuah mumal a nei lo tih kan sawi fo ṭhin, kan CM paw'n chu mi zulzui chuan kan state innghahna chu Central Sawrkar a ni tih a sawi chamchi bawk. Covid hripui leng beihletna tur atan hian Central lam chuan kan CM hi an lo ṭawng thlamuan hneh hle ni tur a ni, sum lama Limit a awm loh tur thute pawh kan hre zui bawk a nih kha. Hetiang a nih mek lai hian Mizo nun ze mawi, inṭanpui tawna harsatna hmachhawn tlang ṭhin kan nihna zulzuiin Sawrkar hnathawk pawl hrang hrang leh mi ṭhahnemngai tam takte'n CM relief fund-ah pawisa ṭhahnem tak thawhkhawmin, a vai phei chuan Cheng vaibelchhe 23 chuang zet a ni ta awm e.
Local Body election neih hma fe khan kan state sum awm dan tur hriat a nih loh thu Finance Minister khan a sawi a. Mahse Central sawrkar ngilneihna (vuakdup zar pawh a ni mai thei ) vangin kan buai chhe lem lo. June /July chhovah Sawrkar hnathawk ṭhenkhat hlawh puksak a ngai chhova, inthlan dawnah an rul fel lehnghal mai bawk. Inthlan zawh hnu thla khat a ral awrh tiha Group A & B hlawh tur awm leh tawh lo anga Treasury lamin thuchhuah an han siam kual vel hi, politics trick a ni leh mai ang em? tih palh awl tak a ni. Cho-Ak Arawn chang tawn an sawi ang deuhva, mahni nihna baka lan tumna or lemchan derna thil (AMC inthlana Vote tlak an nihzia lantir tumna) a ni leh daih ang em, tihte pawh ngaihtuah theih tak a ni.
Sawi tawh angin August 27 a neih tur, Local Body election kha hripui a darh chak chhoh em avang khan Mizorama political party dang zawng zawng chuan neih rih loh mai an duh thu an sawi vek a. Inthlan duh awmchhun chu rulling party chauh an ni. Opposition party-te ngenna ngai pawimawh lovin inthlan chu neih a ni ta a, rin lawk ang ngeiin hripui kai pawh mi 2000 kan chuang chho ta dawrh mai a ni. Tunlai kan boruak awm dan aṭanga ngaihtuah hian punkhawmna lam hawi, sikul kal, inkhawm, inthlan etc. hi a la hun lovin insum a ngai hle tih a chiang a, vawi khat kan tihsualah hi chuan kan la inngaidam thei mai a, a hnuleh a awm a nih chuan a pawi zual tawh hle ang. Engpawhnise, kan party ai hian ram leh mipui hi ngai pawimawh ṭheuh ila, roreltu thar ai chuan, khawpui nuam leh him hi kan la mamawh zawk tih hre ṭheuh teh ang u.