'UIAWM' TIIN KAN LO ZIAK ZEL ANG E

Vanglaini, January 30, 2019 chhuakah khân Rempuia R. Lûtmâng khân, 'uihawm' tia ziah hi sawi màwi luih tumin, a anpuia ziah dân dik lova ziah ve bawk, 'leihlawn' leh 'taihmâk' tihte nena rawn chawm pawlhin, vowel ṭhiang kâra 'v' zeh ang chi te nen lam a rawn seh-hmeh nasa mai a. Mizoram chanchinbu puitling chin leh darh zau chin angah te hi chuan Mizo ṭawng dik hi kan sawi ve duh a nih chuan, grammar aṭanga a nih dân chiang fek fawka sawi lan chat chat ṭhin tur hi a nih vei nen; chutiang grammar evidence pakhat eih pawh târ lang si lova, tun hmâa thawnthu bu pakhata mi pakhatina a lo ziah dân ringawt a rawn ṭanchhan ta lek si kha chu, thu a ngam lua anga lo ngaih palh mai pawh a awl lek lek a ni.

Mizo ṭawnga suffix atâna kan hman ṭhin, 'awm' hi transitive verb thumala bet ṭhin a ni a. A behna thumal chu subjunctive mood form zel niin, a lam rîk dân tih danglam thin chu a lam rîk dân tih danglamah a bet ṭhin a; a ziah dân tih danglam ṭhin chu a ziah dân tih danglamah a bet ṭhin a ni. Entir nân, "Nupuia neih atân êm chuan ka iai deuh a; mahse, ka iai thu hi chu hrilh miah suh," tihah hian, 'iai' hnuhnung zâwk hi a rîk dân tih danglam (inflected form), ri hniam tawia lam rik a ni tawh a. He thumalah hian suffix 'awm' hi a rawn beh chuan, a inflected form zâwkah hian rawn betin, 'iaiawm' tih a lo ni ta a ni. Chutiang bawkin, "Ka ring che a, ka rin angin awm ang che," tiha hian, 'ring' inflected form chu 'rin' hi a ni ve leh a. He thumalah hian suffix 'awm' hi a beh chuan, a inflected form, ziah dan tih danglam zâwkah hian rawn betin, 'rinawm' tih a ni ve leh ta a ni.

Hetiang hian, suffix 'awm' hi transitive verb thumala a beh reng reng chuan, a behna thumal kha a rîk dân tih danglam ṭhin a nih chuan a rik dân tih danglam (inflected form)-ah khân a bet zel a; a ziah dân tih danglam ṭhin a nih chuan a ziah dân tih danglam (inflected form) zelah khân a bet ṭhin bawk a ni. Tichuan, transitive verb thumal, 'úi' hi mood inthlakah a ziah dân hi 'uih' tia tih danglam (modify) a ni ngai reng reng lo a; a lam rîk dân chauh tih danglam ṭhin thumal niin, "Ka phone bo kha ka ui ngawt mai; ka ùi avang ngawtin ka hmu let thei tawh si lo a," tihah te hian 'ui' hnuhnung zâwk hi a rîk dân kan tih danglam, a inflected form chu a ni ta a. He thumalah hian suffix 'awm' hi a rawn beh chuan, a inflected form, ri hniam tawia kan lam rik tâkah zâwk hian a rawn bet a, 'uiawm' tih a lo ni ta a ni.

Hetianga 'ui' ri hniam tawia suffix 'awm' hi a rawn beh a, 'ùiawm' tih a lo nih hian, vowel pahnih 'i' ri tawi leh 'aw' ri innâwkna laiah hian mutual assimilation a awm avangin, leili sak deuhtena uluk lem lova an han lam rîk hian glottal stop ang deuhin 'h' hi an khak ri tel ta faih ṭhin a. Chuvangin, tun hma lam khân mi ṭhenkhatin anmahni lam rîk dân ang angin, 'uihawm' tiin a kâra 'h' zepin an lo ziak ta mai ṭhin a; hei hi mi ṭhenkhatin a dik lo tih pawh hre lem lovin an lo chhawm ve nawk nawk ta ṭhin a ni.

Amaherawhchu, grammar aṭanga Mizo ṭawng ziah dân dik hi miten an rawn hmu chiang chho zel a. 'Zoṭawng Hman Dân Dik' tih bu, phêk 101-naah pawh Rozama Chawngthu chuan, mi ṭhenkhatin 'uihawm' tiin 'h' hi lo zep tel mah sela, dika pawm a har thu a lo sawi daih tawh a. Mood a danglama thumal danglam ṭhin leh danglam chuang lo a awm thu sawiin, "Tui-ah 'awm' belh dâwn ila, 'tuiawm' kan ti mai a; 'tuihawm' kan ti lo ang bawk hi a ni. 'Uihawm' kan tih chuan 'uih' (rimchhia) a kâwk thei ang," tiin 'h' zep lova 'uiawm' tia ziah hi dik a tih thu a lo sawi daih tawh a. Chu mai ni lovin, Mizoram sawrkârin Mizo ṭawng ziah dân chungchânga thu neihna a pêk, Mizo Language Committee (MLC) pawhin 'Mizo ṭawng Ziah Dân' tih lehkhabu an rawn tih chhuah, phêk 24-naah khân 'uiawm' tia ziah turin an rawn dah thlip thlep tawh bawk a ni. Hetiang hian, tuten emawa ziah dân dik lova an lo ziah mai mai ṭhin kha, grammar aṭanga a dik zawk zir chian a nih hnu-ah mi thiamten ziah dân tur dik zawk an rawn pho chhuak ta mêk zel a ni.

Vanglaini-a kha thu rawn ziaktu khân, 'leihlawn' tia ziah te kha a rawn ham tel pah nawk nawk a; hetianga 'h' zepa tute emaw-ina ziah dân dik lova an lo ziah palh hi ṭanchhanah a rawn hmang titih ni khân a lang a. Sâp ṭawng lama 'bridge' an sawina ang hi Mizo ṭawngah chuan 'lei' kan ti mai a, he noun thumal hian inflected form a nei reng reng lo a, mood inthlak eng angah pawh 'leih' tiin kan modify ngai lo a ni. Chuvangin, 'ladder' sawi nâna 'lawn' nen thumala kan chher kawpnaah pawh, 'leilawn' tih hi a ni ta mai a ni. Hei hi 'uiawm' tih turah mi ṭhenkhatin 'uihawm' tia an lo ziak palh mai ang bawk khân, 'h' an lam rîk tel faih avang maiin 'leihlawn' tiin dik lo takin an lo ziak palh ve leh zauh a nih hmel a; chutiang bawkin 'taimâ-taimâk' tih turah te pawh 'taima-taihmak' te an lo ti ta zel bawk niin a lang.

Kum 1970 vel daih tawhah khân, Mizo ṭawng grammar thiama kan ngaih J.F. Laldailova te ang chuan, 'Thu Ngaihnawm' bu-ah te pawh, 'ladder' sawi nân hian 'h' zep hauh lovin 'leilawn' tiin an lo ziak dim diam tawh a, 'âr leilawn' tihah te pawh 'h' hi an lo zep chuang reng reng lo a. Kan dictionary lamah te pawh 'leilawn' ti vekin a lo chuang kiau kuau vek tawh bawk a ni. Hetiang hi a nih laia, tuten emawa ziah dân dik lova an lo ziah dân zawk rawn changchawi tâk chiam mai ang chi kha chu, Mizo ṭawng dik zâwk humhalh duhtute tân chuan nuihza siam nâna lo hman satliah mai mai a har ta deuh niin a lang.

'Uihawm' tia ziah sawi mawi a tumna lama ziah dân dik lova ziah, 'leihlawn, taihmak, uihawm' tihte leh vowel ri inngheng tawn kâra 'v' lo tla zep ṭhin huang khata a rawn khalh khâwm hmiah hmiah mai pawh kha, Mizo

ṭawng kalphung zir chianna lamah hian hriat sual palh a nei lian leh hle bawk niin a lang a. Vowel ri inngheng tawnah hian 'diphthong' ni chiah si lovah, vowel ri chi hnih insi tawn ṭhenkhatah hian mutual assimilation a awm ṭhin a, chu chuan 'v' ri hi a rawn siam ṭhin a. Chuvangin, hawrawp min siamsaktute khân hnam fing zâwkte chîn dân chhawmin, hetianga assimilation awmna bik vowel ri awm ṭhiang karah hian kan mi hmasate kha 'v' zeh hi an lo tih hmuh a, hei hian Mizo ṭawnga inflection rule hi a nghawng pawi phâk ve reng reng lo thung a ni. Amaherawhchu, tun hma lama mutual assimilation awmna nazawnga 'v' zeh an lo chîn ṭhin pawh kha, tunah chuan kan bansan ta telh telh bawk niin a lang.

Kha thu rawn ziaktuin ṭanchhana a hman leh pakhat, amâ ṭawngkam ngai ngai hi i han la chhuak lawk teh ang: "A ṭawnga han ṭawng tak tak hi chuan kan lam dân bawk hian kan ṭawng chhuak a, chu chu ziah dânah a rawn lang chhuak ta ṭhin a ni," a ti a nih kha. Amâ ngaih dân ang hian, ṭawngkâa kan lam dân ang ang hi ziakah chuan han lan chhuahtir tak tak ta teh reng mai ila, "Ka lawm e," tihna turah te hian kan lam rik dan angin, "Ka law me," tia kan ziah a ngai ang a, "A fel mang e," tih turah te pawh, "A fel ma nge," tia kan ziah a ngai bawk ang a; Mizo ṭawnga kan thumalte hian awmzia reng reng an nei thei tawh lo ang a, grammar-a thil pawimawh zinga pakhat, 'syntax' kan lo tih ve fo te hian Mizo

ṭawngah kawngro an su ve reng reng tawh lo ang. Chuvangin, Mizo ṭawng hi kan lam rik dân ang ang hi ziakah kan chhawm lut reng reng lo a; Mizo ṭawng thumal tinte hian a ziah dânah kalphung dik leh fel tak an nei ve thlip thlep zawk a ni.

A thu hmawr bâwk nâna 'pa pakhat' tia a rawn sawi kha, "A hman ṭhan dân 'uihawm' thlau thlain, 'pamhmai' tih hman ngar ngar pawh a hnial lo a nih chu. Ani angin kan rilru a zau ve si lo ale (heta 'ale' tia a ziah pawh hi 'a le' tia ziah tur a ni), kei chuan 'uihawm' ka rawn ti zel mai dâwn a nia," a ti a nih kha. Heta 'pa pakhat' tia a sawi hi linguistic base grammar aṭanga Mizo ṭawnga inflection rule zir thuk tak chu a ni lo maithei a; amaherawhchu, a lo hman ṭhan dân kha a dik lo tih a hriat hnua a thlauh thla ('thlau thla' ni lovin) thei hi a fakawm ngawt mai. Chutih laia kha thu ziaktuina a mi sawi pa anga rilru zau a nih ve loh thu chapo taka a rawn uanpui pah a, amah ngei pawhina dik a tih chiah bik lem loh, 'uihawm' tia ziah zel a tum thu a rawn uanpui zui duh ta vel kha chu, "Kan khuaah chuan 'au' ka ti thau thau ang," tih ang vel lek hi a ni a; hemi thu-ah kher hi chuan Mizo ṭawng grammar man pha chinte zingah lamṭang vân hle ang tih hi a lang reng mai a ni.

Mizo ṭawng tuipui thu-ah leh, a ziah dân dik zir chianna kawngah hian harh tharna kan chang ṭan ta mêk a. Hemi kawngah hian social media-a Mizo ṭawng lam hawi group hrang hrangah pawh miten grammar aṭangin Mizo

ṭawng hi an luh chilh luih luih ta reng a. Hêngah hian tun hma lama kan lo ziah ṭhan dân, dik si lo ang te kha grammar aṭangin ziah dân dik zâwk mi thiamten an aupui ta mêk zel a. Hêngah hian mahni ngaih dân zîm tê lo sahuai thing vawn ve tlur ringawt hi thil kalhmang tur a ni lem lo a. Ṭawng dik finfiah nâna teh fung pawimawh ber, grammar aṭanga a dik zâwk lo lang chiang bâng tawh chinah hi chuan, nakina kan tu leh fate tâna Mizo ṭawng hmakhua tur thlir pha chungin, a dik zâwk na na na hi chu kan lo chhawm nun zâwk zel hi a pawimawh ta ber a ni. Chuvangin, keini chuan grammar aṭanga ziah dân dik zâwk ngeiin, 'uiawm' tiin kan lo ziak zel ang e.

P.C.Thangzikpuia