LIPSE TIH LOH TUR

Tun hma deuh a ni tawh a, "buaichuar" ti ṭhin kha an awm a, la awm zel ta tak maw! An han sawi dânah kha chuan "buai" pawh a awm si a, "buaichuar" tih chu âwmang deuhin a chhuah ve theih. Mahse, "buai" tih kan neih avang khan "buaichuar" a awm ve phah lo a, "buarchuar" tih zawk tur a ni.

"Buai" tih hi "buarchuar" tih ngawt ai chuan hmanna tur a tam deuh zawk a, "buarchuar" hi chuan fel lo, hnawk, khawlo lam a hawi deuh ber. Kan duha kan hman luih ṭalh duh chuan "buarchuar" hmannaah pawh hian "buai" hmang pawh ni ila a inrem vek thei tho. Sawi hran duh erawh chuan "buarchuar" huam chin chu a zim deuh. "Buaichuar" tih erawh hi chu a awm lo a, "buarchuar" tih hre dik lo palhtute ṭawngkam a ni a, naupang ṭawng la thiam chiang lote hman atan khêk ila a tâwk.

Hetiang deuh tho hian "khirhkhiap" ti an awm leh. Anni pawh hian an hriat dan an han sawi a, "khirh" tih a awm si a, "khirhkhiap" han tih mai chu a dik duh hmêl leh viau mai. Mahse, "hmêl"-ah a tâwp, a bâk a awm lo.

"Khirh" tih hian "kherkhiap" tih ngawt ai chuan a huap zau thei zawk niin a lang leh a, "kherkhiap" hman theihna chu a tlêm deuh zawk kan ti thei ang. "Kherkhiap" hi "khermei" an ti bawk. Kan duh chuan "mi kherkhiap, mi khermei" tih aiah "mi khirh" kan ti thei tho. "Khirh" chuan "kherkhiap" lam a rawn huam tel thei rualin "khirkhân" lam pawh a awp bet tel. "Buarchuar" tih aiin "buai" kha a hman daihzai theih zawk ang bawkin, "kherkhiap" tih ai chuan "khirh" chu hmanna tur a tam thei deuh. Mi kherkhiap lutuk chu "Lalkhirhvel" te pawh kan ti thei a, a dik zel mai e. Mahse, "khirhkhiap" tih erawh kha chu a hê deuh a, sira hnâwl tur a ni.

Naupan lai hian ṭawng hi kan hre fuh vek thei lo a. Chutiang kan man fuh loh zinga tam ber chu a tahtawlin, a hun tê têah a dik zawk kan hre chho bek bek ṭhin. Chutih rual chuan hriat hmaih palh, a dik zawk hriat fuh tâk loh, dik mang lo zawk hman tlang parh a neih ve theih. Kan bula mite'n "I ti dik lo e," an tih loha keini'n kan ti dik lo tih kan hriat bawk si loh chuan a dik hrûlah teuh deuhin kan teihawi kumtluan ve thei tlat. "Em maw" ti reng chungin dam lai ni pawh a chhiar zawh ṭhak theih ang.

"Ninhlei" tih pawh hi "inhlei" ti tlat an awm. Sikulah "Ninhleiin tawpêng a nei" tih te an zir ve lo a ni mai thei. He "inhlei" pawh hi naupan lai aṭanga hriat fuh loh, chhawm chhoh laklawh tâk mai a ang hle.Inhlei hmang hi an awmna a rei tawh hle niin a lang a, a dika ngai an awm pawhin a mawh lem lo. “Tuiburlu” ni na na na “tuibullu” ti an lo awm tawh a, “inhlei” ti tawk an awm ve a ni thei ang.

Tunlai hian han inlehse mai kan ching a (tun hma, hmanlai pawhin an ching tho ang); ram hruaitute pawh a inlepse zauh zauh kan ti thei awm e. Chutah tak chuan naupan lai aṭanga ṭawng dik hrûla a dik lo lo ṭo ve kha a rawn lang chhuak ta zauh zauh mai. Chu chu "lepse" tih aia "lipse" tih hi a ni.

"Lip" a awm a, "lepse" a awm leh a, "lipse" erawh hi chu pialtlêpa thlai chi tla ang kha a ni a, ṭoa lo ṭhang duah hluah tur a ni lo a, uaia vuaia râwp ral leh mai tur a ni.

"Lipse" tih hi a tira kan han sawi tâk "buaichuar" tih leh "khirhkhiap" tih ang chauh bawk kha a ni a, ṭawng pangngai leh thuziak pangngaia lang phâk lo kumkhua tur chi a ni. Hetiang ṭawng dik lo hi a dik theih dân zawnga phê phe loin a dik awm sa hi hman ve mai a ṭha e.

"Lip" a awm a, ran leh ramsa vun te kan hlîp a, kan tikhawk a, kan la hrang a, chu chu lip kan ti. Kan lih hnuah chuan a chhunga awm a lo hmuh theih ta a, a hmaa lang lo kha a lo lang ta. Vun ngawr ngawrah a ni hran lo, hman theihna apui a tam ang chu—a duh tan chuan.

Chutiang chiah chuan "lepsê" kan tih chuan chhung lama awm, hmuh mai theih loha kha pawn lamah kan phawrh chhuak a, hmuh theihin kan chhuah ta tihna a ni. Lehse theih apui a tam hle, khawih theih leh hmuh theih chungchangah chauh a ni lo; taksa pianhmang leh ruangâm nei ve lo, a hriata hriat theih chi zawng zawngah pawh kan hmang. Ram hruaitute chungchangah pawh kan hman tawh kha. Mi thuruk, ṭha lo pui pui te pawh puang chhuakin kan lepse vak thei. "Lipse" tih erawh a awm lo a, awmzia a nei lo a ni.

Rempuia R. Lutmang