Hla phuahmite hla lo tihdanglamlamsak hi (contd)
6. Zos^pthara hl^: “Lal Isua hming i fak ang u” (No. 52)
1 He hl^ Zos^pthara siam pawh hi hla sak nuam tak mai a ni a. He hla-ah pawh hian ṭul lo taka thu pakhat chiah an rawn tihdanglam a awm a. A ch^ng ng^na tlar khatna hi Zos^pthara phuah d^n chuan, “Khita v^nho thianghlim n>n khian” tih kha a ni a. Hei hi “Khita v^n mi thianghlim nen khian” ti-a rawn thl^k a ni a. Zos^pthara’n ‘v^nho’ a tih hi mi pangngai t^n chuan hriat thiam loh tur pawh awmin a lang lo va; ‘v^n mi hote/ v^na ch>ng hote’ tih n>n pawh a inthuhmuna ngaih thei a ni. "Champhaiho chu an taima" tih te, "Biateho chuan zai an ngaina" tih ang ṭawngkamte hi kan hmang ch^wk a, a awmzia pawh sawfiah ngai lovin kan hre vek ^wm e. Tin, hla th<-ah chuan hetianga ṭawngkam kaihtawi hi thil tih fo a ni a, a pawi miah lo kan tih tawh kha. A hla thl<k n>n pawh ‘v^nho’ tih hi ‘v^n mi’ tih ai chuan a inmil ṭha zawk bawkin a hriat a; hei pawh hi a ngai anga dah leh a ṭha khawp ang.
2 Tin, Rev. Rohmingliana hla, “Hlimin Lalpaah l^wm ula” (No. 429) tih ch^ng 4-na tlar 4-na ah hian, “V^nho thianghlimte zai v^wrna chu” tih a awm a. Hemi tlar hi kan Music Committee kh^n rawn khawihdanglamin, ‘thianghlimte’ tih a ‘te’ tih khi paihin “V^nho thianghlim zai v^wrna chu” tiin an rawn dah leh lawi si a. Heta ‘V^nho’ tih
ṭawngkam hi ngaimawh leh si lovin, ‘thianghlimte’ tih z^wk hi “thianghlim’ tiin an rawn thl^kdanglam tlat thung a. A mak tih mai loh chu sawi ngaihna pawh a awm lo.
7. Zos^pthara hl^: “Lal Isua, kan ṭhian ṭha berin” (No. 133)
1 He hl^ hi Mizo ṭawnga la lehlin loh, kan hlabu-ah pawh la dah loh ni ta se; kan Music Committee-a m$te khan an thiamna zawng zawng fawmkh^wmin, Mizo ṭawngin han letling/siam ve d^wn ta sela, Zos^pthara kutchhuak tluka ṭha leh saknuam hian an chhuah thei a ngem le, tih chu zawhna lian tak a ni. Kohhranin chanvo pawimawh eng emaw min han p>k hian, kan hla phuah m$te leh kan kohhran p^te ai pawha 'thu-leh-hla' thiam z^wk emaw inti ta mai ṭhin hi kan awm em ni chu aw, ka ti thin. Hei v^ng hian ni maw, “Lal Isua, kan ṭhian ṭha berin” tih hl^ pawh hi a fuh a, sak a nawm teh lul nen, ṭul lo taka her danglam a awm leh tlat bawk a. Ch^ng khatna tlar ngana leh tlar rukna hi Zos^pthara phuah d^n chuan:
“Muanna tam tak kan ch^n fo va,
Sual leh lungngaih kan tuar thin;..”
tih kha a ni a. Helai hi,
“Muanna tam tak kan ch^n fo va,
Lungngaih mangan kan tuar thlawn;...”
ti-a rawn tih danglam a ni ta a:
2 Helai thu hi a S^p hlaah chuan, “Oh, what peace we often forfeit, Oh, what needless pain we bear” tih a ni a. Han thlir thuak chuan an rawn thl^kna khi a S^p hl^ n>n chuan a inhnaih z^wk emaw tih mai tur pawh a ni. A rawn tidanglamtute hian Sap ṭawnga “needless pain” tih hi Mizo ṭawnga a hnaih thei ang bera dah ṭ<la hriain, “kan tuar ṭhin” ti-a Zos^ptharan a lo dah kha “kan tuar thl^wn” tiin an rawn thl^k ta niin a lang. Mahse, kan sawi tawh ang khan, Mizo hl^a kan lehlin/siam tawh hnu hi chuan (a hla th< a ṭhat a, sak a nawm phawt chuan) a S^p hla n>na inmilt$r ṭalh tum kher hi a ṭul miah lo va; hla sak tinuamlotu a ni fo bawk.
3 He hl^ hi Zos^ptharan a siam lai kh^n, a S^p hl^-a “needless pain” tih khi a hmuh hmaih emaw, Mizo ṭawnga a tlukpui a hre fuh lo emaw a ni hauh lovang tih lam hi kan Music Committee kh^n an ngaihtuah tel lo em ni chu aw? Inti hrefuh z^wk ni^wm taka hetia an rawn tihdanglamsak tak mai ni! Zos^pthara khan Kristian theology aṭanga ngun taka thl$rin, “kan tuar thl^wn” tih ṭawngkam ai chuan “kan tuar ṭhin” tih hi helaia hman at^n hian fuh z^wka ngaiin a thlang a nih hm>l a. Tin, S^p hla phuahtute ṭawngkam hman apiang hi Bible th< (Biblical truth) anga ngaih tur a ni lo bawk ang. A S^p hla phuahtuin “Oh, what needless pain we bear” a rawn tih pawh hi a rhyme nalh leh sak nuam tur ngaihtuahin a rawn ti niin a lang a; Kristian theology leh inzirt$rna lam aṭanga teh d^wn chuan, he ṭawngkam tak hi chuan mark a hmuh s^n vak a rinawm chuang lo. Mahse, he hl^ hi a pumpuia thl$r chuan hla ropui, l^r leh saknuam berte z$ng ami a ni kan ti lo thei lovang. Zos^pthara hian helai thu hi a S^p hl^ aia ṭha z^wk mah (doctrinally more sound)-a a rawn phuah chhuak thei hi a ropui a; eng v^ngin nge chu chu kan lo remtih loh ngawt ang le?
4 Kristiante chuan tuarna r>ng r>ng hi a thl^wna tawrh t<r ni lovin, chumi aṭanga inhmuchhuakte t^n chuan rah tam tak chhuah
ṭhin z^wk t<r angin kan inzirt$r a ni a. Pathian th< kan awih duh loh v^ng te, Amah r^wn nach^ng kan hriat loh av^ng te, kan harsatnate ṭawngṭaia A hn>na thlen nachang kan hriat loh av^ng te pawhin lungngaih leh mangan te kan tuar ṭhin ang; mahse, chutiang tawrhna pawh chu a thl^wn a ni t<r a ni lova; inhmuhchhuah n^n leh insiamṭhat n^n kan hmang z^wk tur a ni, tih hi kan kohhran inzirtir d^n pawh a ni. Tin, kan tihsual v^ng ni kher lo pawhin, tuarna hrim hrim hi mihring siamṭhat nan Pathianin a hmang fo tih pawh kan hre ^wm e. Mifel Joba meuh pawh khan a tawrh hm^ leh a tawrh hnua Pathian a hriat d^n kha chu inthl^u tak a ni. Tirhkoh Paula pawh kh^n a tuar nasa teh meuh mai a, mahse, tuarna ph>na mals^wmna awm hmuchiangtu a nih phah z^wk a. Hei hi kan theology leh Bible zirtirna kalhmang a nih avangin, kan tawngbuak ngei tuar pawh ni ila, kan ‘tuar thl^wn’ṭhin tur a ni lovang. “Mihring siamṭhat n^n khawdur a ng^i a ni” tih te, “Tuarna ph>na mals^wmna awm chu” tih te, “Ka tawrh hi Lalpan a phal, vui thei ka ni lo” tih te pawh kan hla duh ber berte an nih si hi maw!
5 Tin, hetia kan luhchilh t^k rau rauvah chuan S^p ṭawnga ‘needless pain’ tih leh Mizo ṭawnga ‘tuar thl^wn’ tih inan lohzia hi th^i lan a ṭul bawkin ka hria.“Needless pain” tih hrim hrim hi chuan kan tawrh tur ve r>ng ni l>m lo, kan f$mkhur loh v^ng emaw, kan m^wl vang emaw, kan luhlulna avang te pawha ‘n^’ (pain) kan tawrh hi a k^wk ber ang. Entirn^n: Kan naupan lai chuan kan fimkhur loh vang te, nu leh pa thu kan awih loh avang te, hmanraw hman zei loh hrim hrim av^ngte pawhin kan intipalhin ‘n^/hli^m’ kan tuar fo ṭhin. Kan tawrh t<r ve r>ng ni l>m lo emaw, pumpelh theih reng ‘n^’ kan tawrh hi “needless pain” tih chuan a k^wk thei ang; Mahse, h>ng pumpelh theih leh ṭul lova n^ (needless pain) kan tawrhte pawh hi Mizo ṭawnga “tuar thl^wn” tih nen chuan a inang hauh lova; hetiang ‘n^’ kan lo tuar a nih pawhin kan tuar thlawn tur a ni bawk hek lovang. Khawv>l kalhmangah pawh hei hi kan thil zir d^n, tawnhriat hmanga kan lo puitlin z^wk d^n kalkawng pakhat a ni ve tlat a. ‘Tuar thl^wn’ tih hi chuan 'needless pain' ni lovin ‘suffer in vain’ tih lam a k^wk daih a. Tuar thl^wn ṭhinho hi chu mi chapo leh luhlul te an ni duh khawp mai. Heng zawng zawng han ngaihtuah hian, “Lungngaih mangan kan tuar thl^wn” tih hi
ṭawngkam fuh lo tak niin a lang a; “Sual leh lungngaih kan tuar ṭhin” tih thl^k n^n phei chuan thlanawm lo tak niin a lang.
6 H>ng kan sawi t^k aṭangte hian, “needless pain” tih leh “tuar thl^wn” tih hi thil hrang daih an nihzia chu a chiang t^wk t<rah ngai ila. Grammar aṭanga chh<t pawhin ‘needless pain’ chu noun a nih laiin, ‘tuar thl^wn’ chu verb a ni daih thung. Hei pawh hi a hm^a kan sawi t^k, “A saw raltiang tl^ngah, kraws hlun tak chu a ding” tih a, a S^p hl^-a“exchange” tih awmzia kha an hriatfuh loh z^wk avanga “Lallukhum hl< chu ka la chang ang” tih kha “Lallukhum hl<ah ka la chan ang” ti-a an rawn thl^k t^k mai n>n pawh khan a inang ta khawp mai. H>ng hla pahnihah te hian S^p ṭawnga‘exchange’ tih leh ‘needless pain’ tih awmzia an hriatfuh chiah loh av^ng te, Mizo ṭawnga ngialngan taka dah ṭalh an tum si avang leh, an dah dik thiam bawk si loh avangte kh^n, kan Music Committee khan a S^p hl^ pawhin a sawi tum tak an ṭhelh duai a. Chu mai b^kah, kan Kristian theology leh kohhran inzirt$rna n>n pawha inmil lo z^wkin, a t$ra hl^ phuahtu/siamtute ṭawngkam fuh tak kha an rawn tihdanglamsak ta niin a hriat theih.
Upa Lalthara, IAS (Rtd), Kohima