Written by
PC Ngháklianmâwia

RUAHTUI I KHÂWL ANG AW

India President duhtak kal ta Dr.APJ Abdul Kalam-a khán kum 2070 ami tur leh­khathawn a ziak a, chutah chuan khawvelah tui a vân tawh zia leh lui tui te, dil tui te, tui khuah leh lei hnuaia tui hna zawng zawng a kangchah tawh avanga mihringin harsatna namen lo tak an tawh tur thu a ziak a. Nikhatah tui no chanve chauh patlingin in tur an neih tawh thu te chu târlangin ṭhalai kum 20 mi te pawh tui tlakchham avangin kum 40 hmel pua an lan tawh tur thu te ngaihnawm takin a târlang a. Khawvel hi tun ang zela a kal chuan Pu Kalama hrilhlâwkna hi a thleng dik thei tlat mai.

Tun hnaia kan thu thar hriat pakhat chu Aizawl khawpui châwmtu tui lâkna Tlawng lui tui a kang thu hi a ni. Tlawng luiah hian thawktute chuan Aizawla Pump chhoh tur khuahna bik an nei a, chu tuikhuaha tui tlin dan chu, nikum 2020 a tui tlem ber aiin kuminah hian 52% laiin a tlem tawh zawk niin an sawi a. Aizawl a tui Pump chhoh lam thawktu, Aizawl Water Transmission a kan mi thiamte chuan Tlawng tui hi kum tin 6% zelin a tlêm tial tial an ti bawk. Hei hi tuna Aizawl khawpuiin rinrawl bera a neih Tlawng lui dinhmun a ni. Hei hi inrâlrinna dâr a ni.

Mizoram hi ruahtui tlák tamna ram a ni kan ti ṭhin a, a dik pawh a dik a, mahse mi thiamte chuan ruahtui tla pawh hi a kum têlin a tlem tial tial niin an sawi.

Mizoram Science, Tech­no­logy and Innovation Council (MISTIC) hnuaia Mizoram State Climate Change Cell leh State Meteo­rological Centre, Direc­torate of Science and Tech­nology, Government of Mizoram ten Mizoram sik leh sa chungchang an zir chiannaah chuan kum 2019 leh kum 2020 chhûnga Mizorama ruahtui tlák dan an khaikhin a. Kum 2019 khan district hrang hranga ruahtui tlák dân chawhrualin Mizoramah ruahtui 1906.87 mm kan dawng a, chu chu kum sawm (10) chhûnga ruahtui tlák dân tlangpui 2286.18mm aiin za zelah 15.69 in a tlêm zawk a. Nikum 2020 khán chawhrualin Mizoramah ruahtui 2113.79mm tla lehin hei hi kum sawm (10) chhûnga Mizorama ruahtui tlák dân aiin za zelah 4.97mm in a hniam ve thung a ni.

Fûr hun chhûng (Mon­soon) June-September thla chhûngin kum 2019 khan Mizoram chhûngah chawhrualin ruahtui 1398.33 mm a tla a. Hei hi kum sawm (10) chhûnga ruah­tui tlák dân tlângpui 1558.26 mm aiin za zelah 9.41 in a tlahniam a. Kum 2020 chhûng khán fûr hun chhûngin ruahtui 1304.68mm kan dawng a, hei hi kum sawm (10) chhûnga fur ruahtui tlák dân tlangpui aiin za zelah 13.72 in a tlêm zâwk bawk a ni.

Kumin 2021-ah hian Mizo­ramin ruahtui eng ang nge kan dawn dâwn tih a la hriat loh a. Khawvel sik leh sa inthlâk danglam dan te, ram ngaw chereu zêl leh kan tui tlan kiam tial tial dân te ngaihtuah hian ruahtui khâwl khâwm (Rain Water Harvesting) hi kan uar deuh deuh a ṭul ta takzet niin a lang. India sawrkar pawhin hei hi a ngai pawimawh a, kum 15 zet kal ta aṭang khan Rain Water Harvesting Week a lo buatsaih ṭan tawh a, helama mipuite zirtirna chi hrang hrang a tichhuak ṭhin.

Mimal a tua te pawh, anmahni in leh lo aṭanga ruahtui khâwl khâwm duh apiang chu a hmanrua a thlâwna pêk tur tiin sawrkar laipui pawhin campaign nan a lo hmang tawh ṭhin. Hemi denchhen hian Mizoram thingtlang khaw ṭhenkhatah te pawh fur ruahtui khâwl nan tuizem te pawh sem a lo ni tawh ṭhin bawk. Sawrkar laipui hian kum 2024-ah chuan ram chhûnga chêng zawng zawngin tui thianghlim in tur an hmu phâk vek tur a ni tiin hma a la mêk a. Hemi kaihhnawih changtu Jal Shakti Minister Gajendra Singh Sekhawat-a chuan Uttar Pradesh, Bihar, West Bengal, Chhattisgrah, Jharkhan leh Odisha state-ah te chuan tui thianghlim in tur thlen phâkna hi state pum aṭanga chhûtin zaa panga ai pawhin a tlem a ti. Sikkim-ah chauh chenin in zaa 99 % ah tui thianghlim herhhaw tur a awm a ti bawk.

Mizoram sawrkar pawhin theihtawpa hma lain kumin (2021) Republic Day-a Governor thusawi aṭanga a lan danin Public Health Engineering Department chuan Jal Jeevan Mission hnuaiah hian thingtlanga in 1,26,827 awm zât aṭanga in 40,479 chu tui connection Functional House Tap Connection (FHTC) an pe fel tawh a. Nikum December (2020) thleng khán thingtlang chhungkaw 15,400 hnenah FHTC an pe tawh a, thingtlang khaw 114 an tuam chhuak tawh bawk. Mizoram Rajya Sabha MP Pu K.Vanlalvena pawhin fûr ruahtui khâwl hi a vei hle a, Ministry of Jal Shakti ruahmanna in Rajasthan state-a Jodhpur khuaa an ruahtui dahkhâwlna hmun te pawh a tlawh a, Mizoram tâna zir tur leh tih ve theih a awm dan te pawh a zir chiang hial a ni.

Rajasthan-ah hian Jodhpur district bikah kum khata ruahtui tla hi 370mm vel chauh a ni a, chuti chung chuan tlâng chhip sâng laiah te, tlâng pangah te ruahtui dahkhâwlna tur an khuap a, a thlitfimna tur hmunte siamin leihnuaiah a luanchhuahna tur an siam a. In chung ruahtui leh tuallaia ruahsûrte dahkhâwm nan dil tam tak an siam bawk a. Ruah tui khâwl an ngaih pawimawh avangin an ramah ruahtui tla tlemin thlalerin ro hle mahse kumtluanin tui tlachham lovin an awm thei. Mizoramah hian kum tin ruahtui 2500mm vel kan dawng anga chhût a ni a, chu chu Johdpur ruahtui tla let sarih deuhthawa tam a ni. Chuti chung chuan tunah kan tui lâkna a kangchat dawn tiin kan mangang a, tui hnianghnarin kan la dawng thei lo zui a, kan Aizawl khawpui phei chu a tui a hâl mêk a nih hi! Ruahtui tlák tlêmna hmunah tui tlachham lovin an awm thei a, ruahtui tlak tamna Mizoramah ṭhâl laiin tui kan harsa êm êm thung a! Hei chauh pawh hian fûr ruahtui khâwl a pawimawhzia chu a tilang chiang viau awm e.

Mizoram hian heti taka ruahtui kan dawng tam bik hi Pathian malsawmna vân tla kan dawng tih loh rual a ni lo. Mahse chu malsawmna chu kan hman ṭangkai thiam a, kan lo dahkhâwl thiam loh chuan ruahtui hi dawng tam viau angin lang mah ila, ṭhál a lo ni a, tui kan harsa leh êm êm si hi chu a petu Pathian lam thiam loh ni lovin a dawngtute thiam loh a ni tawh ngei ang. Chuvangin hawh u, ruahtui khâwl hi i uar ang u. Chhungkaw tin ten tuizêm kan neih bâkah hian Rajasthan state-a Jodhpur khua ten an tih ang hian kan khaw tlâng pawng sâng rem laiah emaw kan vênga mual pawng rem lai, ruahtui khâwl theihna lai nia kan hriatah te hian tuizem lian emaw, tui dahkhâwlna lian tham deuh, kan vêng, khua châwm thei tur siam ila, sawrkar pawh hian heti lam hawi zawng hian nasa zawkin ṭan han la lehzual sela. Tui connection pek tam ringawt piah lamah a pêkchhuah tur tui hi kan hnianghnar tel ve a ngai. Aizawlah ngat phei chuan khawpui a nih avangin mihring kan pêm lut zel a, mihring kan pung zel a, kan tui tlan a pun ve si loh chuan sawrkar tân pawh tui connection hian kangchah hun a nei thuai dawn tih hi zâwlnei ni kher lo tân pawh sawi lawk dik a har lo. Tunah pawh hian kan tui lâkna hnâr chu kan khawp khamlo ṭan deuh titih chu a ni der tawh a ni a. Fûr ruahtui khâwl hi kan uar loh chuan ruahtui tlâk tamna ramah hian tui tlachhamin kan la buai fe lovang tih a sawi theih ta lo ve. Tuihna humhalh kan inzirtir rual chiah hian fûr ruahtui khâwl dan hi kan ngaihtuah tel ve a hun ta takzet mai.

Chhungkaw tinin fur ruahtui khâwl inzirtir ila, chu bâkah chuan kan vêng, khua châwm thei tur ruahtui dahkhâwl dân ngaihtuah ila, khawtlang leh tlawmngai pâwl, sawrkar tha chakna hmang ṭangkaiin kumtluana tuia kan buai lohna turin ruahmanna thar i siam teh ang u. Tuihna kangchat zêl tur ven nan thing phun uar sauh sauh bawk ila. Ramngaw humhalh leh venhim lamah ṭan la nasa lehzual bawk ila. Pathianin a thlâwnin vân ruahtui malsawmna min pe a, lo dahkhâwl a, kan mamawha kan hman ṭangkai dan tur lo ngaihtuah ve hi chu kan kutah a dah a ni. Tun aṭanga tui hi buaipui bera kan neih loh chuan nakinah kan tui a la hâl mai ang tih a hlauhawm ta e.

PC Ngháklianmâwia