Written by
PC Thang Zikpuia

I HAN BIHPUI VE LAWK TEH ANG

Mizo Language Committee (MLC) chuan an lehkhabu tih chhuah 'Mizo ṭawng Ziah Dan' (3rd edition) phêk 27-naah, "'Inti, intih' (v) hi 'inhau' leh 'inpawl' (sex hmang) tih nan chauh 'verb' -ah kan hmang," tiin an sawi a, entirna sentence an chhawp chhuak tel bawk. Hetianga an sawi ang hian 'inti' leh a modified form 'intih' hi 'inhau' leh 'inpâwl' (sex hmang) sawi nân chauh kan lo hmang ṭhin a nih si chuan, he kan verb neih hi dik lo tawpin ṭawngkam dang dangah thil tih sawina 'verb' atân kan lo chelek sual palh kumkhua ṭhin si tihna em ni lo ni ta ang le!

1. Lalkhuma hi chuan fing a inti.

2. Remkima chuan fing a inti lo.

He entirna pahnih lek kan han tàrlan chhunah mai pawh hian reflexive verb 'inti' hi kan sentence pahnihah hian verb puitling (main verb) a ni ve ve tih kan hmu nghal ang a. Pakhatnaah hi chuan reflexive verb 'inti' hi amah rawn puibàwmtu adverb emaw, auxiliary verb emaw awm lovin main verb a ni a; pahnihnaa adverb 'lo'-ina a rawn qualify-naah pawh hian reflexive verb 'inti' hi main verb a ni leh ta chiah bawk a ni. Tichuan, mood dangah chuan a modified form 'intih' hi main verb atân kan chelek ṭhin bawk a, "Lalkhuma kha chuan fing a intih teh kha!" te kan ti thei a, "Remkima erawh kha chuan fing a intih loh kha," te kan ti thei bawk a. Hêng ṭawngkamah pawh hian 'inti' modified form 'intih' hi main verb bawk a ni leh ta a ni.

Adverb hrang hrang pawhin 'inti' hi a rawn qualify thei zel bawk a; a rawn qualify-tu adverb awmzia azir zirin reflexive verb emaw, reciprocal verb emaw a ni ta mai ṭhin a.

1. Chemin ka inti palh.

2. Naupang an inti hlim.

Heta entirna pahnih chauh kan han tàr lanah pawh hian, a hmasa zâwkah hian adverb 'palh' hian main verb 'inti' hi rawn qualify-in, thil tih sawina ṭawngkam kimchangah a rawn siam a; hetah hian 'inti' hi 'reflective verb' a ni ta a ni. Sentence hnuhnung zâwkah hian adverb 'hlim' hian main verb 'inti' hi rawn qualify ve lehin, thil tih sawina ṭawngkam kimchangah a rawn siam ve leh a; hetah hian 'inti' hi 'reciprocal verb'-ah a ni ta thung a ni. Tichuan, main verb atâna kan hman 'inti' hi mood dangah a modified form chelekin, 'intih palh, intih hlim...adt.' ti tein kan sawi ta ṭhin bawk a ni.

Hêng entirna tlêm tê kan han tàrlan aṭang chauh pawh hian 'inti' leh a modified form 'intih' hi 'inhau' leh 'inpâwl' sawina atân chauh lo pawh kan lo hmang mawlh mawlh ṭhin tih hi a lang ta reng mai a. Hetiang hi a nih lâia MLC-ina 'inti' leh a modified form 'intih' hi 'inhau' leh 'inpâwl' (sex hmang) sawi nân chauh verb-ah kan hmang ṭhin anga an lehkhabua an rawn sawi mai hi chu, en chian leh deuh a ngâi niin a lang ta a ni.

Hetianga 'inti' leh a modified form 'intih' hi 'inhau' leh 'inpâwl' (sex hmang) sawi nân chauha verb-a hman ṭhin a nih thu an sawi mêk lâi si leh, verb atâna hmanna tur bi mi an thliah tlêmsak êm êm si lâi hian, "'Ti, tih, inti, intih'-te hi verb an nih chuan prefix an ni thei lo a, a hmâ leh a dawta thu nen ziah zawm lova mal dintir tur a ni," tiin an han sawi leh mauh lawi si bawk a!

Chuti a nih a, verb an niha ziah hran zar zar tur a nih phawtte chuan, kan sentence-ah hian 'ti, tih, inti, intih' tihte hi adverb hrang hrangte'n an rawn qualify char char theih si avangin leh, adverb-ina a qualify tawh phawt chu main verb an niha a dik parh parh bawk si avangin, eng lâi mahin hêng-'ti, tih, inti, intih'-te hi thu bet (affix) an nih hun tur a awm ta miah lo a, main verb an nihin a dik tluan chhuak ta zel zâwk ṭhin tihna a lo ni ta a ni.

1. Naupangin laiking an tihlum.

2. Thingpui inna no a tikeh.

3. Ka chhûngte'n min tirethei.

4. Ka thawmhnaw hâk hian min tipatling.

Hêng entirna kan tàrlan sentence-ah pawh hian ‘ti’ hi main verb a ni vek tih kan hmu ang. Pakhatnaah hian main verb 'ti' hi adverb thumal pangngai 'hlum' hian rawn qualify-in, ṭawngkam kimchangah a rawn siam nghal a. Pahnihnaah hian verbal adverb 'keh' hian main verb 'ti' hi rawn qualify-in, ṭawngkam kimchangah a rawn siam leh a. Pathumnaah hian adjectival adverb 'rethei' hian main verb 'ti' hi rawn qualify ve lehin, ṭawngkam kimchangah a rawn siam leh a. Palinaah hian nounal adverb 'patling' hian main verb 'ti' hi rawn qualify ve lehin, ṭawngkam kimchangah a rawn siam leh ta bawk a ni.

Hetiang hian adverb thumal ngau ngau bâkah, adverb hrang hrang-'verbal adverb, adjectival adverb, nounal adverb'-te hian 'ti' leh a modified form 'tih' hi an rawn qualify ta ṭhin a. Verb leh amah rawn qualify-tu adverb chu ziah zawm lohin 'tihlum, tikeh, tirethei, tipatling' tia ziah hian a dik ta a. Hei hi mood dangah chuan a modified form chelekin, 'tihhlum, tihkeh, tihretheih, tihpatlin' tiin kan sawi thei ta bawk a. Hetianga mood danga a modified form kan cheleknaah pawh hian verb leh a qualify-tu adverb hi ziah zawm lohin, 'gerund phrase' emaw, 'participle phrase' emaw an nihin a dik ta zel mai bawk a ni.

Chuvangin, MLC-in an lehkhabua "'Ti, tih, inti, intih'-te hi verb an nih chuan prefix an ni thei lo a, a hmâa thu leh a dawta thu nen ziah zawm lova mal dintir tur a ni," tia an lo sawi ang ngei hian, 'ti, tih, inti, intih'-te hi adverb/auxiliary verb-te’na an puihbawmna ni lo, adverb thumal ngau ngau bâka adverb dang dang-'verbal adverb, adjectival adverb, nounal adverb'-te’na an rawn qualify-naah pawh hian, kan sawi tâk aṭang leh entirna sentence kan tàr lan tâk aṭangte hian main verb an ni zat zat zel tih a lang chiang ta a. Chuvangin, eng lâi mahin 'ti, tih, inti, intih' tihte hi thu bet (affix) an nihna chhan tur a awm lo a; main verb-a hman tluan chhuah vek tur an ni zâwk tih hi grammar aṭang chuan a lo lang fiah leh ta a ni.

Tichuan, MLC-ina 'inti' leh a modified form 'intih' hi 'inhau' leh 'inpâwl' (sex hman) sawi nân chauh verb atâna kan hmang ṭhin anga an sawi mai hi a dik ziktluak lo niin a lang ta a. Chutih rual chuan, 'ti, tih, inti, intih'-te hi thu bet (affix) ni lovin, main verb zar zar tur an nih zâwkzia pawh hi grammar chuan a rawn tàr lang tel leh ta nghal bawk a ni.

PC Thang Zikpuia