TUI A KÂM TIAL TIAL
Nikum 2020 December thla atang khan ruahtui a tla mumal lo hle a, Ni zûng chakna (radiation) chuan lei chunglâng alo hem châr nasa tawh a, leichhungtui chim chin (water table) alo tla hniam zel a, tuikhur hna (spring source) alo tlem a, lui tui alo kâm zel a ni. A tlem berah nithum chhung tal ruahpui (heavy rain-7.5mm/hr) a sûr loh chuan lei châr a hnawng kim hman lova, tuihna a pung thei ṭhin lo a ni.
Mizoram pumpui tuam chhuaka tuihna chawmtu ruahtui hi chawhrualin feet 7 leh inch 10 (240cm) laia thuk, patling pîl vek thei khawp ala sûr a ni. Hei hi Mizoram zau zawng sq.kilometre 21,087 nen hian han puntir ila, he ram hian a thlâwna van ruahtui a dawn hi a tam em em a , hmansen loh a thlawnin kan la dawng kumtin mai a ni. Fur lai phei chuan tui tam lutuk avangin inkalpawhna kawng a ping a, chenna in hnawlin lei nasa takin a min a, lui lian in mihring a la a, nunna hlu tak tak kumtin kan chân ṭhin a ni. Zawhna lian tak awm ta chu, heti khawpa tui tamna ramah hian engvangin nge tui hna hi a kâm tial tial si ? A chhanna tawite khal âl chu,‘in relbawl leh enkawlna ṭha hlamchhiah (mismanagement) vang a ni’ tiin kan chhang awm e. Khel lovin ṭhal alo thleng ngei ngei dawn tih kan hria a, ṭhal (nipui) alo thlen meuh chuan fur laia tui tam tak te kha a bo duak tawh a, leichhung leh ruam thuk lam min liam san vek a, ban phakah hmuh tur a awm ta lo. Chhungtin tui bêl a ruak a, tui kang nghakin kan intlar pêt pût a, tuikhurah insuk inbual khap tlat a ni a, chawi khâwlsaa insuk inbual a ngai leh lawi bawk si. Tui van chhan phuhmawh tur kan in zawn siak a, khawtlang hruaitu, ram hruaitu te duhkhawp lohna tuî takin kan sawi a, mipui pawhin kan tih theih tawk ṭheuh kan ti chuang si lo, phûn lungawi mahila tuihna a pûng chuang bawk si lo.
Mahni khaw tuikhur tlan lai tuihnâr ram ngaw ṭha (reserved area) pawh khaw zauh nan ṭheh duh khua kan awm ṭhin a, mahni khaw ram chhung lui awm chhun leh lui saa min chawmtu ber pawh tuikûang ram chu lo leh huan atan kan vat chereu zel bawk si. In kal pawhna kawngpui tha kan lai thlûr seng sung a, sawrkar hmun leh zirna hmunpui awm nan ram theh ala ngai zel dawn a, thingtuah leh thingzai kan mamawh em em bawk si. Heng kan mamawh em em te avang hian dan rual lohin ram luah chin a punga uî chung zelin kan ram chu alo chereu nasa zual zel mai dawn a ni. Lei chunglâng chu kan khuh char (pavement) anih loh pawhin amahin a lo ro châr tho tho a, ruahtui chambâng tuihna chawm (recharge) ṭhintu kha alo luang bo vek ta ṭhin a ni. He ram hian mumal leh awmze neia tui venghim tur hian muang chang lovin thawhhona ṭha tak nen hmalak a hun hle mai.
Kan ram neih chhun Mizorama lui luang sei ber chu Tlawng lui a ni a, chhinchhiah ang chuan kilometer 185.12 lai a sei a luang a ni. A lui dûng tluan kam tuak tuikûang (catchment) ram chhungah hian khaw 90 vel lai a awm a, heng khuate tana malsawmna hi a ni a, lui saa chawmtu leh balu hausakna hauchhuahna ṭha tak a ni. Mizoram khaw lian mihring tamna ber Aizawl leh Lunglei chawmtu lui pawimawh em em ala ni ta zel a, Mizoram Jordan lui pawh ti ila a in hmeh em em a ni. Hmanah kha chuan ṭhal lai pawhin lî ṭha pui pui atlîng dumpawl ruih a, suarah a luang chhuak ri ham ham ṭhin a. Tunah erawh chuan a lui awm dan hi a lungawithlak ta lo hle mai. Lui tui luang chu vawk inbualna tui ang maiin nut ngûk tawh a, tui pump theih loh khawpa tui nut chang a tam ta hle mai. A lui dung chu sarang leh bur ruak chi hrang hrang, hnuai lam tuamna leh ranthi ruang chenin a in chiahpiah ta hle a, patêk êng zel zul hmuh tur alo tam ta, lui ngaihnobeina a bo ta mek a ni.
Kum 25 liam hnu kum 1995 khan chuan Lunglei khawpui mihring 66000 te Tlawng lui atanga nitin mipakhat zel litre 135 pe turin chumi atan nikhatah tui litre maktaduai 9 chu kum 2021 thleng pump chhuak thei tur project siam ngam khawpin tui ala tam a ni. Kumin 2021 April ni 21 alo thlen chuan litre maktaduai 1.59 chauh tui pump tur a awm ta ! Manganthlak khawpin tui a tlem a, min barakhaih hle mai. Za zelah sawmriat (80%) chuangin tui a lo kam ta a ni. Tlawng lui mawng lam chu Aizawl khawpui tan Reiek kaia tuilak pawh chu April ni 19 a tui luang zat chhinchhiah chu litre maktaduai 31.46 (mld) chauh a ni. Aizawl tuilak thawh khat leh thawhhnih (phase-I &II) hian a pump theih zat (installed capacity) chu nikhatah litre maktaduai 34.8 (mld) lai a ni si, a thlang lawkah tui pump belh tura hnathawh mek hi nikhatah litre maktaduai 37 (mld) siak chhuak thei tur a ni bawk a. A pahniha belh khawm hi nikhata litre maktaduai 71.8 lai a ni dawn si. Thal tui hian a daih thei ta ngang lo a ni ta ber mai. Kan ram luia tui awm chhun chu bomb hmangin suasam a ni a, tûr hmanga hrai a tawk chamchi mai bawk a ni. Lui tui hian amah intlêng thianghlim thei tawk amaha luang chakna (self-cleansing velocity) a awm ngei tur a ni. Tui tlem pawina em em chu ama lûang a thianghlim zo tawh loh avangin bawlhhlawh nasa takin a tang khawm ṭhin hi a ni. A pawi leh em emna chu tui hmuh ang ang hi ei leh in atan hman a ngai ta ṭhin a, hengte avang hian hrilen a hlauhawm em em ṭhin a ni.
Mithiamte chuan kum 2025 hi chuan tui awm ang ang hi engemaw ti kawng zawng tal chuan kan khawih kim vek tawh dawn tih thu hi an puan lawk a. Mizoramah hi chuan sawi lawk kum rawn thlen hma pawhin ei leh in khawsak relna (domestic uses) atan ringawt hian kan ram lui hi kan khawih kim (tui la) deuh vek tawh a ni. He ram hian ei leh bara hmasawnna ngelnghet a neih dawn chuan tui hnianghnar a mamawh a, kâwlphetha intodelh tur chuan tui tam tawk mamawh a ni a, chumi atan chuan tiau leh vaivutten a chim khat mai mai loh tuikhuah tlo kan mamawh em em a ni. Mizoram siam ṭhat hi a hman hmawhthlak ta hle mai. He ram hian duattu a mamawh em em a ni. He siam ṭhat hna thawk tur hian mimal leh zavai tanrualna hian nasa takin ram damna a thlen thei dawn a. He ram hi tuia a intodelh a, tui hnianghnar a awm theihna tur rawtna siam ve dawn ila:
Pakhatnaah chuan, tuihnâr ram chhung hi ‘ tui kûang ram (catchment area)’ tiin hming vuah ila, ramri nghet siam sak thlap ni se. Tui kûang ram huamchhunga mi chu thing ro tak ngial pawh lak phal lo tur khawpa humhalh ṭhat tlat ni se. Thing phun belh a ṭul chuan phun belh zel ila, tuihna tipûng zawnga hmalak a ngaih chuan khawtlang hruaitute remruatnain hmalak zel ni se.
Pahnihnaah chuan tuna lo leh huan neih/ṭheh dan hi tihdanglam ni se, hmun sang aṭanga ruahtui hi luang anih avangin he ruahtui luangral mai mai tur hi leilunga khawl turin tlang sang lam hi ramngaw siam ila, a awmsa humhalh bawk ila. Ruam thuk takah hian lui tui a luan tlangpui avangin he lui kam tuak (a kam tawn tawn) hi metre 500 tal ram khawih thiang lo tura daha humhalh ni se. Khawtin hian lo leh huan ram chu tlang sang lam leh lui ruam tingaw chungin a inkar ram âwl zawng chu neih/ṭheh tawh tur a ni ang. Tlang lam ngaw ṭha chuan buh leh thlai tân lei hnâwnna a pe ang a, lei chunglâng a lo ṭha rei thei dawn bawk a ni. Hei hian tuihna ṭha a vawnghim ang a, bawlhhlawh sarang,um ruak, hlotûr leh chitin reng tleh lut tur lakah a venghim dawn a ni. Hei hian lui thianghlimna a vawng tlat ang a, luia cheng sa chi hrang hrangin an ṭhat phah em em dawn a ni.
A pathumnaah chuan Tlawng lui tuilak hnar hmun remchang laiah tuikhuah siam a ni. Tuikhuah lian tak pawh a ṭul lo mai thei e. Fûr laia tuikhuah gate in hawng thei (barrage) emaw
a tlanga luang liam thei (weir) ang pawhin khuah a remchang em em a ni. Senso hautak tak pawhin mini hydel project siam a ni ṭhin a, hetiang ang hian tuikhuah hi kawlphetha mega watt 5 vel tal siam chhuak tel bawk turin ruahman ni se, hei hi tui pump chhuah nan hman anih chuan tui pump man hi a tlak hniam phah thei dawn a ni. He tuikhuah hian lui tuihna a tipung (recharge) dawn bawk a, a tui tling hi sangha khawi nan leh intihhlimna (recreation) hmun remchang takah a siam theih a ni. A dil kam ram chu thei leh thlai, buh leh bal chin nan pawh hmun ṭha tak a ni thei bawk.
Tui khawl hi kan thu tawp nan lo sawi leh ta ila. Mizoram khaw tam tak hian mahni chenna khua aia sang atangin pipe hmanga tuilak nei tam tak an awm a. He an tuilak mek hi ṭhal tui mamawh lai chuan an kham zo lo deuh vek laiin fûrah erawh chuan kawr tui lak sen loh a awm thung a ni. He pipe hmanga tui laksa ring pawh hian fûr tui khawl turin khaw chhungah tuizem lian siam hi intih hmuh atan a ṭha hle a ni. He tuizem lian hi fûr tui khawl nan hman tur a ni a, fûr chhung zawng chuan tui laksa rin tur tam tak a awm a, he tuizem hi chu ṭhal chhunga hman tura zuah mai tur a ni.
A dawt lehah chuan In chung nei zawng zawngin ruahtui khawl tur a ni. Thal tui mamawh laia hman tur ruahtui khawl tur a ni. Sawrkar emaw midang tui peka innghat ngai lo pawhin ruahtui hi kum khat khamkhawp a awm a ni. Duhna a awm phawt chuan tuizem neih hi thil harsa a ni lo, thildang nawmsakna tur hi a neih ve theih zel, lirthei te, mobile changkang te hi nawm sak nana neih a ni. Hengte hi nei chunga ṭhal tui chawi tur zawn ai chuan tuizem ṭha neih hi nawmna tur duhthlanna dik zawk chu a ni. Mawi leh nalh duh avang pawhin rimtui to tak tak leh thawmhnaw manto neih theih dan a awm zel mai, mahse rangkachak ṭhi nen nalh tak chunga tuikhur kang nghah chu a mawi leh chiah si lo. Mahni chhungkaw tla tawk tuizem neih hi mawina pawh a lo ni.
Heti khawpa ruahtui tam rama awmten tui kang kan nghak fo ṭhin hi Mizo nih nen a in hmeh tawh lo, kan inchunga nunna tui a thlawna dawn a lûang liam hum hum ṭhin kan en liam mai mai hi chu a petu kan Pathian pawisawina a ni thei hial awm asin. He ram hi khawizu leh hnute tui luangna rama siam tur hian tuia intodelh hi i hmuh hmaih hauh lo ang u.
Er. H. Duhkima