Written by
Dr. Laldinpuia
PUC

LEIMIN LAKA INRALRIN A HUN E

May thlaah hian ruahtui hi chawhrualin 305mm vel kan dawng ṭhin a. Fur in ṭan thla ti pawhin a sawi theih ang, kan hriat tlan angin thla tir lam hian ruah kan dawng tam viau ṭhin. Hetih hunlai vek hi chhiatna, a bikin leimin kan tuar nasa duh viau a, kan lo inralrin a, chhiatna leh harsatna kan tawh lutuk loh nan hma kan lak a ngai.

Khawi hmunah mai pawh hian tui kan harsat avangin, ruah lo sur huna a dawn­khawlna tur leh, a luan ralna tur tuiluankawr lo inbuatsaih lawk ila. Malsawm ruah kan dawn ṭhin hi, chhiatna min thlentu a nih loh nan, a hun lai hian hma i la ang u.

Khua a ṭhal rei a, ram a buai zo tawh nen kan tuihna te pawh a kang ti tih ta. Khaw lum leh ni sa avangin, kan lung te hi a sakhat ṭha tawk lo nen ṭil hek hek leh tla pawh a awm duh hun lai a ni. April ni 24, Inrinni zanah lung tla avangin city bus tam tak a chhiat phah leh ta, a va pawi em! Heti lai hmun, Ngaizel pheiah hian zirbingna uluk tak neiin, thuneitu, a bikin PWD lam hotute nen pawh chhiatna kan tawh ṭhin tawh lohna atan sawihona te kan nei a. Sum leh pai lamah harsatna kan tawk leh zel nen, hmalakna lian tham awm hma in chhiatna kan tawk leh ta hi a pawi hle.

Hetiang ang chi, kawngpui laih leh inhmun laih avanga hmun awih te hi, a venna a awm loh chuan, chhiatna a thlen hi a hlauhawm viau zel a. Kan hriat lar, silpaulin hi a ṭangkai viau mai a, mah se hei aia tlo deuh tur a invenna tur kawng dang- geotextile te pawh hi hmang thei ila. Chhiatna thlen hnua Geologist/ Engineer koh hi a ṭha, a ṭangkai, hei ai mah hian harsatna tawh hmaa kan koh hian a hnua thawm ṭhat hna thawh leh aiin senso a tlem a, chhiatna thleng thei pawh a tuar nep theih zawk.

Ruah baw hawk sur leh thli thaw nen, khaw lum rei avanga leilung lo danglam ve hret nen hian chhiatna a tam ṭhin a. Kum dang zawng aiin hmun hrang hrangah kawngpui laih zau hna te leh insakna tur hmun hma kan buatsaih tam emaw tih tur a ni a. Hripui leng avanga inkhuahkhirh ngai nen hian, a bikin insakna kawngah hian hmalakna a chak duh lo viau mai. Nikum anga inkharkhip laia harsatna kan tawh leh loh nan, thuneitute hian, a bikin cement, balu, rora, lung leh rod zawrhna lamte hi khawtlang hruaitute kaihhruaina hnuaiah hawn phalsak ni thei se. In sa mekte hian furpui thlen hmaa an lo inven theih nan hmalak phalsak thei ila. Harsatna an tawh hnua, hmalak hrim hrim han khap tawp ang hi awm tawh lo se.

A ṭhen chu han khawih chhun­zawma him mai tur ni si, hmalak phal miah loh, tihdan tur ṭha inkawhhmuh chuang si lo a awm ṭhin. Chuvangin, a bikin fur laia insak leh thildang avanga leimin thleng theite, an dinhmun a zir zela thurawn pe a hmala thei tur, sorkar kutke-a ṭang tur hi District tinah furpui thlen hma hian Disaster Advisory Committee ang chi siam ni thei se.

Lei a chet hma hian thawm hmasa a nei tlangpui a. Lung lian­tham tla turte, leimin turah te hian, a thlen hma in thil thleng a awm ṭhin. A khi a awm thei , lei emaw lung nawi emaw a tla hmasa a, hmun ṭhenkhatah ban emaw thingkung emaw a awn a, lungrem a kau a, tui a relh ru leh luanna sawn angte pawh a awm. Heng ang chi hi kan chhehvelah kan hmu a, kan hria a nih chuan, ngaihthah loh tur. Khing ang thil chi hrang hrang hi a awm vek kherlo ang, a ṭhen azar pawh hi kan velah kan hria a nih chuan, chhiatna lo thleng thei laka invenna tur kawng hrang hrang dap tur a ni a, a hre tur rawn pawh hreh lo ila.

Kan lei vung paih mawlh­te hi i fimkhur ang u. Kawm­chhak kawmthlanga chhek kan la awm anih chuan khuh hul ṭha ila. Leivung paihna tur hmun pawh hi thlithlai lawk a, nakin hnu pawha a dawlna ṭha a awm loh chuan insak phal lohna hmuna chhinchhiah pawh a ṭul ta. Hmun ṭhenkhat, hmun rem hmel tak si, leivung chhun khahna hmun ni si ah insak dawn leh a hnu lama buaina tawk hi an awm nual tawh mai.

Tui harsatna avangin ‘mi faten’ hmun remchang laia tui verh an intihhmuh leh ta mek a. Leihnuai tui hi kan mamawhna a sang zel dawn ni pawhin a lang a. Mahse, hetiang hi fimkhur ngai a ni, a verhtu te hi chuan a tlangpuiin a thuk thei ang ber an verh hi an hlawkna a ni. Leilung zia rang mila verh leh, a hnu zela harsatna awm thei ngaihtuah hi kan awm meuh lo a ang a. PHE Department-ah hian hetiang lam thiam bik Hydrogeologist/ Asst. Hydrogeologist an awm, i rawn hmasa ṭhin ang u.

Kan intihhmuh mek hi thil ṭha tak phei chu a ni a, mahse, leihnuai tui lak chhuah tam a, recharge-na awm si lo avangte leh thildang avangin harsatna awm thei a ni a, dan siamtu lam emaw hian hetiang lam kaihhnawih department-te nena tang tlangin inkaihhruaina siam thei se a duhawm hle.

Leilung khawi lai mai pawh hi mihringten kan khawih danglam loh chuan, hmun hlauhawm leh harsat­na min siam thei hi a awmlo tih theih a ni a. Chenna nuam, kawngpui zau nuam, khelmual ṭha kan mamawh si a, leilung kan khawih danglam lo thei lo. A invenna lam, leilung indo tawn ngheh rengna tur lama hmalakna a awm ṭhin loh avangin chhiatna kan tawh phah ṭhin.

Chhiatna thlen tawh hnua tuamdam leh hi tha leh zung, sum tam tak sen a ngai tawh ṭhin si a, inven lawkna lam hi ngai pawimawh thei ila. Leilung zai ngaia in leh lo din pawh hi intihhmuh chi a ni e. Chen duhna veng leh khua kan nei tlat ṭhin hian kham panga insak min tihuaisen a, kan duh ang hmunah hian hmun rualrem ṭha chuan min daih vek dawnlo. Mahse, mi tinin kan hriat tlan hmun him a awm; a lo kil khawr a, a lo mawng ta deuh a nih pawhin, chhiatna lak aṭanga himna tur ang zawng thlirna aṭang chuan, kan thlamuang deuh ngei ang.

Kum 2007- 19 chhung hian khaw 300 chuangin leimin avangin harsatna kan tawk a. Nunna chan 132 an awm bakah, in chhia 1,800 chuang a awm bawk. Ruahsur leh leimin inkungkaih dan pawh kan hre chiang a, chhiatna lo thleng thei kan tuar nep theih nan chhungkua leh mitinin mawhphurhna kan nei.

Kan phak ang tawk zelin tuidawn siamte, tuiluankawr siamte, lungrem leh thing phun uarte pawh a ni thei e, engemaw kawng talin hma la ila. Hnawl leh bawlh­hlawhin tuiluankawr a hnawh avang hian harsatna lian tham thlengte pawh a awm ta zeuh zeuh a. A hmun taka bawlhhlawh leh lei vung paihte hi hma kan sawnna tur, chhiatna laka kan invenhimna tur kawng pawimawh tak a ni e.

Dr. Laldinpuia, Centre for Disaster Management, MZU