TUI KAN NUNNA HNAR
Mihring hi tui tel loin ni 4 chiah kan dam thei a. Chaw tel lo chuan ni 40 leh zan 40 kan dam thei - Ruatfela Nu
Mihringte hi tui tel loin kan awm thei lo. Nikhat chauh pawh kan awm thei lo takzet! Zing kan tho a, kan inthiar a, kan inthiarna hnuhma te tui hmanga tleuh fai a ngai a, tui hmangin hmai kan phih a, tui hmangin ha kan nawt a, tui hmangin zing thingpui intur kan lum a, tui hmangin tukthuan ei rawng kan bawl a, tui hmangin kan ei leh inna kan silfai a, tui hmangin kan inbual a, tui hmangin kan insu fai a, tui hmangin chhuat leh bal tinreng kan tifai a, tui hmangin chhun thingpui intur kan lum a, tui hmangin thingpui inna no kan silfai a, tui hmangin zanriah tur ei rawng kan bawl leh a, tui hmangin chaw eina hmanrua kan silfai leh a, chaw ei kham thingpui hang atan pawh tui bawk kan hmang leh a.
Khua a lum vang emaw, kan hna thawhin a zir vang emawin tui hmangin ni khatah vawi hnihte kan ibual ṭhin. Ran kan vulh chuan ran chaw chhumna leh a in silfai nan tui vek kan hmang a. Ṭhala huan thlai kan chin chuan tuia kan chawm a ngai a. In bula pangpar kan chin chuan englai pawhin tui pek an ngai ṭhin a ni.
Tui hi mihring nunna hnar a nih piah lamah pawh, nitin khawsaknaah a tel loin nikhatte pawh kan khawsa thei lo a ni. Thil siamdangte chunga kan nunrawnna kan tuar ta. Khawvel mithiamte chhut danin, kum 2030 ah chuan tuihna kangchat vanga harsatna nemen lo leh, hunkhirh manganganthlak tak kan tawng dawn a ni. Tui harsatna vawrtawp thlen hun atan kum 30 pui pui nghah a ngai lo e. Vawiinah hian kan tawng mek a nih hi. A chhan chu mihringte duham chintawk nei lo hian kan chhehvela thil siam dang, kan damkhawchhuahna tura Pathian min pek, ramngaw leh nungcha, tuihkhur leh a hnar, tuivamit leh sih, luite leh lui lian kan suasam chhiat vang a ni.
Tunah pawh Mizoram khawpui lian pahnih, Lunglei leh Aizawl chawmtu, Tlawng lui hnar a kangchat! A ro vek a ni. Lunglei phei chu a hnar bul lamin a chawm a nih vangin, Aizawl aiin tui pump tur a awm lo zawk lehnghal a. Mizorama lui lian leh sei ber, Tlawng hnar mah a kangchat a nih chuan fintu nei tam lo lui dang chu engti ang takin nge tui a tlem ang le? A kangchat thawthang vek a ni. Egati nge?
Tlawng hnar, Sairep tlang leh a bulṭhut vela Tuihna siamtu, Ramngaw tihcheureu a nih vang a ni. Eng vangin nge ramngaw chu an tih chereu?
Mizoram nuna hnar pakhat, Tlawng hnar inṭanna, Sairep tlang leh a bulṭhutah sawrkarin project pahnih, sport complex leh picnic spot/ Lungei district park a siam a. Mimal rama tan pawh pek a ni bawk a. Heng project siam nan hian, ruah tui hip khawpa ngaw chhah ṭha an ṭhiat a ni.
Eng hmasawnna nge ni ngai? Hmasawnna (development) kan tih hi a chhe chi leh ṭha chi a awm a. Mizorama hmasawnna project an tih tam zawk hi a chhe chi a ni a. Kan chhiat pui mek reng a nih hi.
Hmasawnna dik zawk chu- sustainable development tih a ni a. Chu miah chuan “Vawiina kan hmalakna eng pawh hian, ṭhangthar chhuan lo la awm zel turte nunkhawchhuahna a khawih pawi tur a ni lo a. An damkhawchhuahna kawngah a ṭanpui zawk tur a ni” tih hi a laimu, a lungphum a ni.
Tlawng hnar vela nawmchenna leh infiamna project chuan, nunkhawchhuahna a ni loin, tui harsatna vanga harsatna hlauhawm tak min hmachhawn tir mek a. Chhuan lo la awm zel turte damkhawchhuahna ni loin, tui tlakchham vanga thihna a thlen dawn a ni.
Sustainable development mausama Mizoram nunna hnar pawimawh ber pakhat, Tlawng hnar chhehvela ngaw puitling tawh ṭhiat a, hmasawnna hming pu ve si project hi, hmasawnna dawntawi, hmasawna thawrawng/ thawheng, hmasawnna khingbai, mi tlemte hlawkna, hmasawnna chhe chi a nihzia vawiinah kan hmu ta a ni.
Khawvel hmun danga ruala Mizoram zimte, mihring la thawl em em si lum uchhuak vanga tui harsatna hunkhirh (water crisis) hi thil lo la thleng tur a ni lo. A thleng mek tawh zawk a nih hi. Chu chu environment kan tihchhiat vanga a ni. Chu chu hmasawnna chhe chi vang a ni. Hmasawnna ber emaw kan tih, inkalpawhna kawng laih vung, kawng thlanga an hnawl liamte hian, luite eng zat nge tho leh tawh lo tura a chhilh bo? Thing leh mau eng zat nge ruahtui ko tur awm tawh hlek loa a nuai chimih?
Mihring lo piang chhuak hi puitling tur chuan kum 20 zet hun a duh a. Thingte pawh hian puitling tur chuan kum 20 tho hun an duh. Thing leh a hnah hi kan nunna hnar ruahtui siamtu a ni a. Inkal pawhna kawngpui aiin a pawimawh zawk a ni. Inkal pawhna kawng hi a pawimawh e. Kan siam thiam hlek loh, ramngaw leh luite tichhetu a nih ai chuan siam tam loh mai tur a ni. Loh theihloh chinah chuan danin a phut ang engkim zawma laih tur a ni. Chutiang chuan kawng siamtu an ti si lo.
Naktuka tui kan tlakchhamna loh nan eng nge kan tih tak ang? Mi tinin tih theih kan nei vek:
Kan ṭangrual ang. Tlawng hnarah thing leh mau, changel leh hnim kan phun leh ang. Khaw tinin an khaw lui kam lo leh huan vah pawh an phal loin humhalh chin kan nei ang. Tuikhur leh luite te, tawih theih lo, plastic lam chi reng rengin a tihbawlhhlawh ṭhin lakah kan venghim ang.
Van ruahtui khawl (rain water harvesting) kan uar ang. He thu ka ziak lai hian Mizoram hmun tinah ram a kang nasa hle a. Lunglei khawpui hual vel leh Champhai district, Khawbung RD block chhung zau tak chu ṭhelh rual lohin a kang mek a. Hetianga ramkang hian lei chhung tui a tikangchat vek ṭhin a, (nakumah phei chuan tun aiin tui kan harsa lehzual dawn a nih hmel). Tuihna siamtu ramngaw kan humhalh uar sauh ang. Tunlaia ramngaw ṭhiattu huathlala ber chu awlsam taka thingzaina khawl (chain show) a ni.
Hei hi khawtlang ṭangrualin kan khuahkhirh ang. Ramngaw awmsa ṭhiat chi eng project maha kan khuaa dah kan phal lo ang.Kangmei laka kan him nan ṭhal tirah lamlian sira hnim ro kan thian ṭhin ang. Kangmei chhuahtu man chhuahte na taka hrem an nih theih nan kan bawhzui ang.
Heng zawngah hian khawtual mite kan pawihmawh ber a. Sawkar aiin kan thawh hlawk thei bawk. Mizo hnam danah mahni ram chhung enkawla humhalhna theihna dan a chuang a. Mizo hnam dan bung-2 chang 34 (3), chang 34 (4) chang 21 leh bung-9 chang 153 ah te khawtual/khawtlang thuneihna chipchiar taka tarlan a ni.
Tin, Bio-diversity Act 2002 hi Bio-diversity Conservation chungchanga khawtual mite hnenah mawhphurhna leh thuneihna pekna dan kan neih pui ber a ni a. He dan hnuaiah hian khawtual mite'n anmahni ram chhung enkawlna dan an duang thei a, legislative power an nei a, pawisa chawitir theihna leh khawn theihna (fee & fines power) an nei a, administrative enforcement power thui tak an nei bawk. He dan bawhchhetute chungthu hi National Green Tribunal (NGT) loin a ngaihtuah thei lo a. Heng laia political pressure hmanga nuaibo theih a ni lo a, hmelhriat neih ṭhat vanga insawi fihlim theih a ni hek lo.
Mi kan fing tawh a, environment humhalh ṭulzia kan hre tawlh tawlh a. Ram hruaitu hmathlir nei lo ten, sustainable development ni lo, mitlemte hlawkna duh vanga hmasawnna project hming pua environment an tihchhiat ṭhinte NGT a zualko nachang kan hre zel ang. (Hun remchangah dan tinreng bawhchhiaa Chalhfilh tlang ngaw ṭhiat a, Tourist Lodge/CHANEM an sak, mi ṭhahnemngai ten National Green Tribunal-a thubuai an thehluh, NGT in a remna leh a kaihhnawih kan la zirho ang)
Biodiversity Act, 2002 angin National Biodiversity Authority chu Autonomous body-a din a ni a. State chhunga khaikhawm turin State Biodiversity Board din a ni tawh a. Khawtual level-a kengkawh turin Mizoram khua zawng zawng deuh thawah Biodiversity Management Committee din a ni tawh bawk a. SBB & BMC hi hnathawk thei tak tak tura siam leh zirtirna hi kan mamawh lai ber chu ni.
Hawh u, mi chinchang hre zawkte u, Aizawla pemkhawm te u, inkhaw chhuahna, i nu leh pa lo chawi lian tawhtu khawtlang hrerengin heng, beitham tak leh phuailuaia taka khawtual mite’n an ramchhung an enkawla an humhalh theihna dan ka rawn tarlante hi chiang zawka biha lo zirtir chhawng ve turin ka ngen a che u. Tuihna siamtu, ramngaw humhalh tur hian khawtlang tih chak hi tihmakmawh a ni si a.
Kan chhehvela thil siam dang, ramngaw leh nungcha, tuikhur leh sih, luite leh luipuite hi kan ta a ni lo a. Kan tu leh fa, ṭhangthar chhuan lo awm zel turte ta kan lo enkawl sak mai a ni. Kan tu leh fa, chhuan lo awm zel turte ta kan lo enkawl saka kan lo hman ṭangkai hi eng vang mahin kan tihchhiatsak thiang lo a ni.
Hausakna sum leh paiin nunna hnar
tui min pe thei lo
Nawmchenna leh infiamnain nunna hnar
tui min pe thei lo
Luia sangha hnuhnung ber i man hunah
Thing hnuhnung ber tlu i hmuh hunah
Sava hram ri reng reng hriat tur
a awm tawh loh hunah,
Tukhur leh sih, luite leh luipui tui
a lo kangchah vek hunah
Tuihna siamtu, ramngaw humhalh tura
tha i lo thawh ve lo kha i inchhir ang.
I sum leh pai, i in leh lo, i hausakna tinreng
khan i tuihal dangro a hnawn thei dawn si lo.