ZUALKO KAN HMAN DAN

Mi pakhat chuan, “Leiko leh zualko hre hrang lo kan va tam ta em! Lehkhabu hleitling fê fê leh Mizo ṭawng zirlai bu bakah FB group-a Mizo ṭawng zirhona group-ah hial pawh zualko leh leiko hre hrang lo kan la awm. Zualko chu khual khua leh lam hla deuahah mi dangte tana thu hlimawm loh lam thlentu hi an ni a, a thlentu mi tlawmngai kha zualko a ni bawk. Mi dang chunga kan lungawi lohna thu te, upa zawk emaw, thu neitu deuh zawk hnenah emaw kan thlen hi ‘leiko’ a ni thung,” a ti a. Han ngaih mai chuan a nih duh hmêl hle reng a. Hetiang zawnga sawi táwk hi an awm fo mai.

Mi an thih te, hliam tuar na zual leh mi zawn ngaian awm te, ruang zawn ngai a awm te khawtual emaw, khual khua emawa thu va thlentu hi ‘zualko’ tih an ni a. Hmanhmawh thilthu a nih avangin eng hunah pawh ni se, zan a ni emaw a dang chuang lo a, an kal vat ṭhin. Chu vang chuan ‘zualko kal’ tih mai aia ‘zualko tlán’ tih ṭuêm te pawh a tam. Tun hnuah erawh hi chuan thih thu, chhiat tawh thu, social media leh eng ilo hmanga inhrilha inhriattir hi ‘zualko’ kan ti ta a, khawvel a changkang tawh a, khual khuaa kal vang vang te a lo ngai ta lo bawk a ni. Hei hi zualko hmanna dik tak a ni tih chu naupang chumchiap te chauh lo chuan kan hre vek a. Hei lo hi zualko hmanna chi dang a awm em tih kan en dawn a ni.

Eng emaw lai chuan Ralte hi roreltu hran neia khaw hranga hranga awm an ni a. Anmahni leh anmahni pawh intithiam loin an khaw bu pawh an inluahsak ve fo a. Saihmunah Bûngsûtho an awm a, Haimuala awm Siakêngho chu an tiduhdah riau mai a. Siakêngho chuan an unau, khaw danga awm an pun a. Bûngsûtho chu an do a, an hneh a, báwihah an siam ta a. Bûngsûtin sial an talh apiangin a khêl an laksak a, vawk an talh pawhin a dar chu Siakêng hnenah an pe zel a. Bûngsûtho chuan an ning ta a, an unaute an pun ve ta a. Heta an unaute an pun hi K. Zawla chuan ‘an zualko’ a ti. An zualkona hi Kawlni an ni.

Lallulla khan Thlanráwn a ráwt dawn khan Zopuiah a chah thla kha a ni a. Khami ṭum khan Thlanrawnho kha Lallula rin aiin an tam nge ni, a zám ta deuh a. Chumi chungchang chu Mizo Lalte Chanchin Vol 1-a Lallula chanchin ziaktu chuan, “Khaw ṭhenawm, a unaute khuaah chuan a rûkin zualko a tlantir a,” a ti. An chimih loh palh hlauhthawn thilthûah khaw ṭhenawmte punin an zualko a nih chu.

Sentlangah Lallianvunga fapa Ngûra a lal lai a ni a, ramri dep phaitualah Vaiin thingpui huan an rawn siam a, a ṭha duh si a, Mizoram an rawn nek ṭhin a. Ngûra ram chhung te an rawn vat a, an ramvahna an tiphûl zo ta a. Chu chu duh loin Ngûra khuate chuan an zuk rûn a, mi an zuk that a, sal pawh tam tak an hawn ṭhin a. Hetih lai báwr hian Palsanga Thahdo khua, Mangchini Nu Kulh an tih mai ṭhin chu Ngûra khuate chuan an rûn a, an chimih ṭhelh a, mi tlem tê an tlan chhuak a. Hei hi Ngûra thlahte, Lalzamliana Sailo leh Brig. Ngurliana chuan “Kan Ram” tihah, “Mi tlem te tlan chhuak chu Silchar Borsap hnenah an lut a, an zualko vak a,” an ti a. Hemi chungchang tho hi R. Vanlawma pawhin ziakin “Ka Ram leh Kei” tihah “Silchar Bawrhsap hnenah an zualko ta a,” a ti ve leh chiah bawk.

Chhak lam lal Pawihbawiha fapa Thawngliana hi pa mak taka sawi a ni a. ṭum khat chu mawngtam langa puan vengin Aizawl khawlaiah a kal a. Khang lai kha chuan Aizawl kha Vai khua a ni a, a bak zawng, Mizo awmna khua chu Zo khua a ni mai a. Aizawl khaw Gurkhali nu pakhat khan chutia mawngtam langa Thawngliana khawlai kal chu, “Thui! Lushai Kuki!” a lo tivei rawk a, Thawngliana chuan a bêng ta chawrh mai a. He nu lungawi lo hian Bawrhsap a pun a, hei hi “Zoram History” ziaktu Lalhmuaka chuan ‘a zualko’ tih thoin a sawi. Bawrhsap chuan lo chhan ahnekin, “An tih dan a nia, lo nuih tawh suh,” a lo ti a ni awm e. Mi tam takin mawngtam langa puan ven an ching a, Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabu, November 1913 chhuakah pawh a mawi lohzia leh a zahthlakzia an ziak nasa ve hle.

Col. V. Lunghnema hian a khawrh ril theiin a hre hlui ṭhin khawp mai a. Heti hian a ziak a, “Ni 7.4.1777-ah chuan Rammukawn hmunah Mizo sipaite chu tam tak an pungkhawm a. Chutia Bangali Raja (Chittagong Raja) bei tura an thawk chu Bangali pa chuan Kumpinu hnenah zualkovin, puihna a dil a,” tiin “Mizo Chanchin”-ah a sawi a. Hei hi Sibuta chungchang a sawinaah a ni nghe nghe.

Mizote’n Aizawl leh Changsil kulh kah an tum a, chu chu Liangkhaia lehkhabu “Mizo Chanchin” tihah “Kalkhama khua te, Liangkunga khua te, Thanghulha khuate’n kah an tum a, tunah tlangvalho chu Changsilah an awm vek tawh, naktukah silai a ri ang tiin zualko an tlan vel ta a,” tih kan hmu bawk. Hei hi Capt. Browne an kah hlum dawn ṭum kha a ni.

September 1946-ah Mizo Union huaihawtin “Union Assembly” an ti a, Aizawlah inkhawmpui lian a awm a, chuta an thil rêl chu a hraw hlawm hle mai a. Lal leh upate dinhmun pawh a derthawng dawnin a lang a. Lalho an lungngai ta a, an mangang chuan Bawrhsap an be ta ngawt mai a. Hei hi Liangkhaia vek hian ‘an zualko’ a ti. Chhantu an mamawh a, Bawrhsap hnenah an zualko.

Mizo Union an nawrh ṭum khan Lunglei lamah Assam Rifles lu mûm mai mai khan mipui kha thi hnê hnû khawpin an vua a, an hruaitute pawh lung inah an khung a. Ch. Saprawnga erawh chu Shillong-ah awmin Governor hnenah thu thlen a tum a. Chu chu A. Thanglura chuan ‘zualko’ tih bawkin a sawi.

Eng pawh ni se, history chhui kan tum lo a, ziak mite’n history an ziah dik leh dik loh lam kan thlu lo a, ‘zualko’ an hman dan chauh kan hrût tih kha hria ila. A history lama hi han sawi thuak ila, mi thu ziah áwih loin “Ka piin a ti, ka puin a sawi,” tih hi kan ṭanchhan ṭhin a, ṭanchhan awm reng pawh a ni e; mahse, thu dik tihna erawh zawng a ni kher lo. Lehkhabu siamtute pawh hian mi dang ká aṭanga an hriat an khawn kháwm tho a ni a, “Chu mi ziah chu a dik ber e,” kan ti thei chuang lo. Hnam changkang zawkte history pawh hi thu dik tluantling a awm thei lo ang. Chanchin hlui, kan pi leh pute chanchin, history reng reng hi a ṭhen a zár chu thutak behchhana ziah a ni a, a bák chu tláng bumna mai a ni ve bawk. A huai zawk leh a chak zawkin emaw, a changkang zawkin emaw an duh dana an chhinchhiah kha khuareiah kan lo chhiar ve thei a, “A ni mai awm mang e” tih tur a ni ang.

History hrang hrang kan han tar lan tak kha kan chik chuan an ‘zualko’ hman dan a inang deuh vek tih kan hre thei. An mangang a, ṭanpui an ngai a, anmahni pui theitu hnenah an ‘zualko’ ṭheuh a ni. History ziaktute ang bawk khan Zairema pawhin ‘zualko’ tih hi a hmang. Mizo ṭawnga Bible lehlin ṭum hnihna an beih lai mek a ni a, typewriter an nei mumal lo a, Chalbuanga hman tur typewriter hlui chu a hman theih loh a. An mangang chuan Lianhmingthanga (Hrangchhuana Pharmacy) an pan ta ngawt a. Hetah hian Zairema chuan ‘kan zualko’ tih a hmang. Anmahni ṭanpui thei tura an ngaih hnenah an manganna thlenin an zualko a nih chu.

Hetiang deuh lek lek, tlema dang deuh siin JF Laldailoa pawh khan ‘zualko’ tih hi a hmang ve. Mizo ṭawng chungchanga an inhnialna lama mi dangin an hnial dan leh an tih dan velah khan a lungawi lo ve ṭhin a. Mi dang bulah a sawi lêm lo nge, a bialnu Ethel L. Zari bulah erawh kha chuan a inbun ruak ve nasa hle. Chumi chungchangah chuan, “I hnena ka han zualko hi chuan ka hah a dam sawng sawng ṭhinin ka inhria a, min lo dawh liam ve mai mai rawh. I hnena ka thu sawi tam tak hi tu hnenah mah ka la sawi ngai lo tih hria ang che,” a ti a. A hmaa mite nen khan an ‘zualko’ hman dan a danglamna chu ṭanpui tura ngenna emaw, sawmna emaw lam a hawi ve lo a, a vuivaina leh a lungawi lohna a chham chhuak mai a, chu chu ‘zualko’ a ti a ni.

Kan han tar lan tak ang thoa lehkhabu rin tlak tak taka ‘zualko’ an hmanna a la tam mai a, ziak mi ni lo, mipui lah hian khatiang hlir khan kan hmang bawk a, i duh tawk mai teh ang. A tira kan sawi, chhiat tawh thu te, thu lawmawm lo lam te mi dang hnena thlen kha tu’n ‘zualko’ tihna a ni lo e kan ti hauh lo a, a nihzia kan hre vek a. Kha chauh kha zualko awmzia leh a hmanna erawh a ni lo. “Mizo ṭawng Upa Dictionary”-a F. Ropianga’n ‘zualko’ a sawi fiahna hnuhnung zawk, “Chhan emaw, thlamuan emaw ngaia awma, chhan theitu emaw thlamuan theitu emaw thu thlena ko,” a lo tih hi a dik thlap a. Mizopa ṭawngkam hman dan pangngai ve reng a ni ka han ti a ni e.

‘Leiko’ hi chu mi huat theih tur zawnga thu lawmawm lo lam sawi chháwng hi a ni a, thu dik tawk lo te pawh a tel thei bawk. ‘Zualko’ a nih erawh chuan min chhan theitu tura kan ngaih te hnena kan chan a chhiat thu va thlen hi a ni mai, a sawi uar duh tan dáwt thu pawh a tel ve leh thei tho ang. Kan va zualkona te pawhin min lo chhan loh pawhin min lo hnêm mahna.

Rempuia R. Lutmang