TLAWNG LUI HNARAH TUIHNA A KANGCHAT MEK
Sikul zirlaibuah ‘Mizorama lui sei ber’ tia sikul naupangin kan zir ṭhin, lui lar leh hmingthang, khaw lian pahnih Aizawl leh Lunglei khawpui a chengte tui a chawmtu Tlawng Lui hian Lunglei District-a Sairep ram chhunga Zopuitlangah hnar a nei a, Sairep ram hi Zobawk khaw bul mai a awm a ni.
Zopuitlang aṭanga luang chhuak Tlawng Lui chu Lunglei chhuah lamah luang zelin Lunglei khawpui a luan hel a, Pukpui ramah Pialthleng Lui nen an in luan fin ta a. Tlawng Lui leh Pialthleng Lui infinnaah hian Public Health Engineering Department(PHED)in Tlawng Lui rinchhana tui thianghlima Lunglei khawpui a chengte chawmna turin Greater Lunglei Water Supply Scheme (GLWSS) hnuaiah Pump House leh Treatment Plant an bun a. Chulai hmun aṭang chuan Serkawna Ramzotlangah tui hi pump chhoh a ni a, Lunglei khawpuiah sem darh a ni ta ṭhin a ni.
Tlawng Lui hnar Sairep ram leh a chhehvel, Hlumte ram velah te thleng hian tunhma lehzual phei chuan zo ngaw ṭha tak mai hi a hring dur dup mai ṭhin a. Heng ngawah te hian thing leh mau hlu leh danglam bik engemawzat a awm bawk a, Lalruanga Dawibur te, nauban chi hrang hrang pawh a awm a, rannung leh nungcha hlu leh danglam takte pawh hmuh tur a awm bawk a. Helai rama Ngiau hnah hlai (Michelia Champaca) thing lian tak, 8.50 m (28 ft.) zet a lian phei chu Mizorama Forest Department hotupa ber ni ṭhin Dr. C. Muralidhar Rao, IFS khan Mizorama Ngiau (hnah hlai) lian ber ni hiala a rin thu a sawi nghe nghe a. Tin, hmun hlui hmingthang tak, Lasi Lalnu Chawngtinleri tualchaina Chawngtinleri Puan Thin Tlang pawh helai Sairep ram chhungah hian a awm bawk a ni.
Sairep rama Zopuitlang aṭangin hmar lam zawngin Tlawng Lui chu a luang zel a, Mizoram chhungah 234 kms. (185.50 km. net displacement; in a straight line) vel a luan hnuah Bairabi aṭangin Assam rama Tuiruang Lui (Barak River) a zuk fin a. Tuiruang Lui a fin hma hian Mizorama district panga (5) a luan tlang a; chungte chu - Lunglei, Serchhip, Aizawl, Mamit leh Kolasib te an ni a. Mizoram chhungah chuan Tut Lui leh Teirei Luite hi Tlawng Lui fintu (tributary) pawimawh leh langsar takte an ni.
Tlawng Lui chu Mizoram pawnah a luang zel a, Assam ram chhunga a luan luh aṭangin Dhaleswari River tia koh a ni ta a. Hailakandi District-a Ramnathpur khaw bulah a lui kuang a inṭhen a, a kuang lian zawk chu a peng a, luite pakhat Katakal/Kathakal/ Katakhal River a luan fin a. A lui ziding, a kuang te zawk ni ta thung erawh chu a luang leh hret a, Hailakandi District-a Panchgram khaw bulah Barak River (Tuiruang Lui) a zuk fin ta a ni.
Tunhnaiah, social media hrang hrangah Tlawng Lui tui a kam nasat thute, a hnarah tui luang tih tham hmuh tur a awm tak loh thute, a kuang ro tak tak thlalakte a darh nasa hle. A nihna takah chuan Tlawng Lui tui hi tunhnaia kam thar thut a ni lo va, tunhma aṭang tawhin zawi zawiin a kam hret hret a, lui tui a tlem tial tial a, engemaw chang phei chuan hlauhthawnawm khawpa a kam changte pawh a awm nghe nghe a ni.
Hun kha leh chen rinawm tak leh rintlak taka a chawm leh a hrai ngat ngat Mizo hnam hian he lui pawimawh tak hi kan tana a pawimawhna kan hrethiam ṭha duh lo a ang viau mai a, kan nunna hnar pakhat a nih avang chauh pawhin dimdawi tumna kan nei hranpa chuang lo a ni ber! A sum leh pai zawnga hlawkna a awm loh vang nge phei zawng hriat ni suh, miin kan beng hriatah sawi sawi mahse, tih tak taka humhalh tuma hmalakna mumal tak pawh kan nei chuang lo niin a lang a, a lungchhiatthlak a ni. Thuneihna fawng vuantu, awmze nei zawka hma la theitute pawhin midangte tihtura khek ang hrimin a theih chhung chu kan beng per zel nia a lan changte pawh a awm a, kan haider lui tlat niin a lang bawk a, mit ngeia hmutute pawhin chuti takin kan engto tehchiam lo a ni mai thei — kan heti zo ta a nih ber mai hi!
Kum 2014 bawr vel leh a hmalam mah tawh aṭang khan Tlawng Lui tui hmanga Greater Lunglei Water Supply Scheme hnuaia Lunglei khawpui chawmna atana ruahman chu, Tlawng Lui tuiin a daih tawh lo va, tui pump tur duhkhawp a awm tawh lo. Tlawng Lui hnar a kang chak em avangin nikhatah darkar 16 chhunga tui pump a ṭulnaah darkar 8 pump tawk chauh a tling khawm thei hram a, chu chuan Tlawng Lui hnara awm Lunglei khawpui tan harsatna namenlo a lo thlen daih tawh a ni. Tlawng Lui ropui tak ni ṭhin chuan Lunglei khawpui a chawm zo tawh lo va, tui pump tur dang dap a ṭul ta a, PHED pump house thlanga Tlawng Lui fintu Pialthleng Lui tui chu tuikhuahah pump luh belh a lo ṭul ta hial a; chu chu kum 7 vel liam ta a thil thleng daih tawh a nih chu!
Han sawi zui ta zel ila, Pialthleng Lui hian Pukpui ram chhungah hnar a nei a, a hriate sawi hmangin Pialthleng Lui hnar awmna leh Sazatlang dung a inzawm a, Pialthleng Lui chu Sazatlang bulṭhut hrutin a luang thla nghe nghe a, a tir lama kan sawi tawh ang khian Pialthleng Lui hian Pukpui ram chhungah Tlawng Lui a zuk fin ta a ni. Pialthleng Luiin Tlawng Lui a finna chhak deuhvah Nghasih Luiin Tlawng Lui hi a luan fin bawk a. Tlawng Lui a zuk fin hmaa Nghasih Lui fintu (tributary) kawr lui engemawzat zingah Khuai Lui, Riatte Lui, Lamhla Lui leh Sipai Luite hi a langsar zual te an niawm e. Rual u deuh zawkte chuan tunhmain heng luite hrang hrangah hian tui a tam ve theih ṭhin zia te, an lui kalna tak an nih ve hlawm dan te, lui lian tak ni si lovah chuan ralkhat aṭang pawha hmuhnawm tham an nih ve ṭhin zia te sawi tur an nei ngei ang. Tunah erawh chuan, a hmun ngeia hmutute sawi hmangin heng lui ho hi an ro titih fur tawh a, furpui lai tih loh chuan tui luang tur a awm mumal ta meuh lo va, tihtlak an awm ta bar lo a ni ber mai.
Chutiang chu thil awmdan a nih mek laiin, Pukpui Village Council huamchhung Mausen rama Sazatlang leh a chhehvel ram, hectare 300 vela zau chu Mizoram University (Southern Campus) dinna hmun tur atana hual mek a ni a, chhim lam tan hmasawnna ropui tak a ni ngei ang. Amaherawhchu, henglai ram hi university atana cheibawl a nih hunah chuan in lian pui pui thahnem tham tak a din a ṭul dawn a, chumi atan ngawt pawh chuan thing leh mau engemawzat kihthluk a ṭul ngei dawn a, nasa takin ram hmelhmang a danglam ngei dawn a ni. Chu chuan engtiang takin nge Sazatlang leh a chhehvela luite a nghawng zui dawn tih chu ngaihtuah thiam hleihtheih pawh a ni lo va, a tir aṭangin fimkhur taka hmalak ni thei hram se a lawmawm ngawt ang.
Kum 2005 vel aṭang tawh khan Tlawng Lui hnar aṭanga hla vak lo, Zobawk ramah infiam zirna hmunpui tur — State Sports Academy sak hna chu bul ṭan a lo ni tawh a. Helai hmunah hian kumin March thla khan Residential Sports School sakna tur lungphum chu phum a ni leh ta bawk a. A hriate sawi hmangin helai hmun hi tunhma chuan serthlum hmun a ni ṭhin a, pear thei kung a awm nual bawk a, thing dangte pawh a ding nual ṭhin niin an sawi. In engemawzat sak a ṭul avangin chung theikungte leh thing dangte pawh chu kih tluk an ni zo ta niawm tak a ni.
Tlawng Lui hnar chhehvela Zobawk ram chhungah hian Local Administration Department (LAD) enkawl picnic spot a awm a. Kan thil sawi mek lai aṭang chuan a awmna hla deuh mahse, sawi zawm theih tur tingin ṭawngṭaina hmun (Prayer Mountain) a awm bawk niawm tak a ni. Heng hmunte hi a huhova mipui punkhawm ṭhinna a ni a, thildang chu thildang nise, kan lui pawimawh em em Tlawng Lui hnar hnaih a awm an ni a, bawlhhlawh leh ei bang nawi paih thuah ngawt pawh fimkhur a ṭul hle ang tih chu sawi ngai lova thil chiang sa a niawm e. Tin, Pialthleng Lui leh Nghasih Lui hnar leh a chhehvela lung lakna (quarry) engemawzat awm hian tuihna kam zel thuah mawh an phurhna chin a awm ngei ang tih chu mi tam tak rindan a ni bawk.
INTACH Mizoram Chapter chuan kan rama lui pawimawh Tlawng Lui hi a chhiat mai lohna turin hun engemaw ti aṭang tawh khan ngaihtuahna tam tak a seng a, a theih angin a bawhzui bawk a. Tlawng Lui hnar hnaih taka State Sports Academy sak chu lui tan a pawi theih dawn avangin Mizoram sorkarah ruahmanna awm sa chu enṭha tur leh, a theih phei chuan ruahmanna dang siam turin lehkha ziakin ngenna an thehlut a, hotute pawh len chilhin an titipui bawk a. Amaherawhchu, a sawtna hmuh tur a awm thei rih lo.
Tin, Indian Air Force ten Zopuitlangah Air Defence Radar Station dah an tum chu, Tlawng Lui dinhmun zel tur ngaihtuahin, dah an tumna hmunin a zir loh em avangin ruahmanna dang siam turin Chief of Air Staff hnenah ziakin ngenna an thehlut a. Dah hram a ṭul ta a nih pawhin Cantonment Area atan Zopuitlang leh Sairep rama ngaw ṭhiat darh zau lo thei ang ber zawnga ruahmanna siam turin an ngen a; NGO ṭhenkhatte pawhin hemi chungchangah hian ngenna an siam ve bawk a.
INTACH Mizoram Chapter ngenna hi Indian Air Force hian an ngai thutak viau mai a, Vice Chief of Air Staff leh Commanding-in-Chief, Eastern Air Command ten a hranpain ziaka rawn chhangin, henglai hmuna ramngaw leh nungchate ti chereu lo thei ang ber tura ruahmanna siam an tum thu an rawn hrilh a, an thusawi nemnghehna turin hmun danga an Cantonment Area ṭhenkhat an kalpui dan thlalak ṭhenkhatte pawh an rawn thawn bawk a. Indian Air Force-te hian an hmalakna hi tun dinhmunah chuan an tawp san lailawk rih niin a lang nghe nghe a ni.
Tlawng Lui hnar a kangchat mek lai hian, mathei lo va kan tih nghal thuai tur a awm a. A tih vel dan turah ruahmanna siam reng reng a rei tak khawtlai hman pawh a ni tawh lo va, tih tuma veh veh hman pawh a ni tawh bawk hek lo, tih nghal a ṭul ta a ni ber — a hnarah thinghmun (green area) din thar a ṭul a, a la awm ṭek ṭek sate pawh huamhauh zawk a ṭul a, Sairep Tlang leh Zopuitlanga thinghmun la awmte pawh na zawka humhalh a ṭul a, Tlawng lui hnar ti khawbaw thei reng reng lakah thikthu kan tihchhiat lehzual a hun ta hle. Heng lai hmun hi chik zawka zirchiang turin mithiam zawkte pawh pun a ṭha ngawt ang.
Tin, kan lui leh tuihnate humhalhna turin rampum huap leh Mizoram bil huap Act leh Rules ṭha tak tak kan ngah hle a, bih vek sen pawh a ni mang lo zawk a ni. Amaherawhchu, heng dan ṭha pui puite hian kan lui leh kan tuihnate erawh a humhalh zo lo a ni ber awm e. Chuvangin, Tlawng Lui hnar humhalhna turin, a bik takin dan (Act/Rules) khauh tak siam ni thuai se tiin duhthu han sam ila. Dan sei pui, chipchiar deuh aiin tawi fel tak, fiah fai si, a tak tak a hman nghal awlsam tur ni thei nghe nghe se, mawhphurna hrang hrang la tu turte pawh chiang taka tarlan ni bawk se duhthusam a ni ang. Kan dinhmun hi en ila, Tlawng Lui hnar humhalhna tura a bik taka dan siam hi tlawmngaiha lak tur chi niin a lang ta lo.
Kan rama lui pawimawh, kan rohlu, tui thianghlima min chawmtu Tlawng Lui hi a thi mek a ni. A mangang aurawl hi hrethiam ila, chhanchhuaka humhalh turin kan zavaia kan ṭan tlan a hun ta a ni e.
Rochamliana, Mission Veng