Written by
Dr. P.C. Lalrohlua
Hortoki

Min hual veltu : Leilung, boruak, tui, ramngaw leh Nungchate ngaihtuah an ngai e

Min hual veltute: Thilnung te hian an nunna tur a tan awmna (habitat) an mamawh a, an awmna lum leh vawt, lei al, boruak tawrh theihchin an nei vek a. Chu chu an tawrh theih chin chu a pelh a, mihring ten kan tih chhiat chuan an in sawn emaw, an boral mai ṭhin.

Min hual veltu (Enviroment) a chhiat zel chuan mihringte pawh thilnungte in ringtawnna (Ecosystem) chhungah kan awm a vangin boral chiah kan hma bak a ni mai.

Thingkung leh ramngaw a kiam a vangin - Vawk hrileng a pung a, mihring te ti-natu a tan natna hrik chi hrang hrang an pung bawk a. Kan hriselna te pawh hman lai ai khan a tlak hniam sawt zia kan hmuh hi. Entirna pakhat - Kan ram a thingkung lo kiam zel a vangin, sava chi tam tak- Vahai, Vahui, Kawlhawk, Vapaw, Chhawlhring, Vamaitai an tlem sawt a, an thi zel nge/an pem tih zirchian tham a ni. Kan ser kungte, zawngṭah kung te pawh a ngetin a ei a, a damrei thei ta lo. Min hual veltu- leilung, boruak, tui, ramngaw leh nungcha te hi nunna nei angin hna an thawk a, duat tak leh dimdawih tak a enkawl hi kan tih makmawh a ni.

Tunhnai ah khuai khawitute pawh an buai a, khuaikhawi a eizawng ten an khuai khawite an rau a, an khuaiten rim takin zing aṭangin hna an thawk a, chu ti chung chhuan an zu tlemte chiah an siam thei tawh a. Hei hian thil tam tak a en tir a, kan ecosystem hi a buai a, kan thlai thar thawh chhuah a kiam zel chuan kan hma bak ah ṭam a thleng thei. Pathian in thil tin reng hi inbuk tawk chiah in a siam a. Kan lui tur a hraite, sava tih hlum te, ram kan tih chereu zel hian nghawng pawi tak a nei a ni tih hi sawi ngun ila, YMA, Kohran tin ah te, Sawrkar leh zirna in ten in hrilh hriatna nei tam ila, a pawimawh khawp mai.

Hmasawnna kalpui dan tur : Hmasawnna kan ngaih dan hi sawi tur tam tak a awm thei a nga. Hmasawnna chu ei leh bar a hmasawn, zirna ṭha neih, damdawi in ṭha neih, inkal pawhna ṭha leh kawngpui ṭha neih, power ṭha neih, tui ṭha pek te a kawk a. Thil engpawh mihringte tan a mamawh phuhruka kan hman kha, ngialnghet leh tlo, daih rei tur (Sustainable) leh ṭhangthar lo la awm zel tur te tan pawh a chhen fakawm hmasawnna a ni tur a ni. Hmasawn tur chuan kan rilru put hmang (attitude) kan thlak a pawimawh awm e.

Entirnan- Kumtin a insawn a tlangram loneih hian ram a duh zau a, ram ngaw kan vat che reu a, leilung lei ṭha a luang ral a, ram kan tih kan nasat phah bawk a. Kum tin ram kan tih kan hian nungcha tam tak an rem phah. A thlak nan, lei let chhawr dawh loneih (Contour terrace cultivation) te hi hmang ta ila. Tlangchhip ah thingleh mau hmun zuah in, chuan hnuaiah leilet chhawtdawh siam in, a chuan hnuai leh ah ran vulhna leh tui khuah siam theih a ni. Tui leh lei luang ral tur kha a kual (Biogeochemical cycle) thei dawn a. He tiang hian China tlang ram, awih pang ah pawh kum za chuang an lo kal pui tawh.

Ramgaw siam chung a loneih (Agroforestry) a kal pui theih bawk. Tun hnai ah kan lui sei ber Tlawng hnar a kang chat a. Aizawl khawpui tui hip chhuah a kum a tel in a kiam tih kan hmu a. Ramngaw kan siam thar leh a ngai. Thing leh mau kawr hnaih vat loin zuah ila, a bul ah thlai a chin pah theih a, tuihna siam nan leh kan thlai tan lei ṭha siamtu a ni nghal bawk a. Ramngaw zuah chung a, huan siam hi kum tam tak hnuah pawh lei luangral tur leh tui hna kiam tur a veng thei a ni.

Ramngaw hian boruak bawlh­hlawh lo hip lut in boruak thianghlim min pe a. Boruak ah tui hu a pe chhuak a, chu chuan ruah a ko thei a ni tih hi mitam takin kan hre lo a. Ramngaw hlutna chang kan la hre lo a, mi ṭhenkhatin ramngaw kan ngah, a theih ang a tam vah tur te an la ti mai mai.

Rei tak ngaihtuah a, hmasawnna tlo kan ngaihtuah a ngai, a nih loh chuan kan loneih a kan thar chhuah a kiam zel ang. Kan ramngaw neih hi rambua (Open Forest) chauh a ni ta. Khaw ṭhenkhat YMA ten kan khaw bul hnai ram humhalh (Reserve) chin kan nei hi a ṭha hle mai, khawtin VC leh YMA te hian i humhalh zel ang u.

Ruahmanna ṭha neih kan mamawh: Ram hmasawn (Deve­loped Countries) kan tih Norway, Switzerland, German, Australia leh a dangte te, hi engvanga ram changkang leh ngialnghet nge an nih kan tih chuan, tun hma kum 20/30 daih tawh a ruahmanna ngelnghet kum 3-5 an zir chianna aṭanga hmasawnna peng chi hrang hrang an kal pui kha, a tak in an hmang a, an ruahhamna kha an tum (goals) an thleng em tiin a hlutna an chhut (evaluate) reng bawk a, Sawrkarin hmasawnna hna an thawh reng reng zirchianna a innghat (Research base) kha chu a hlawhtling lo thei lo a ni. Sawrkar in hmasawnna hna a thawh reng reng ah uluk tak a zir chianna kum 2-3 chhung tal nei hmasa se, tlem tal chuan kan ziaawm hrim hrim ang.

Hmasawnna ruahmanna kan siam reng rengin - Khawpui leh Thingtlang ah hmasawnna inkhai rual kan siam tur a ni ang. Khawpui chauh kan ngaihtuah chuan khawpui leh thingtlang hmasawnna a in tluk tlang thei dawn lo a. Hmasawnna ruhrel khawpui a awm ang te, thingtlangah rual khaiin thuneituten an siam bawk tur a ni ang. Sawrkar hian khawpui leh thingtlang in kal pawhna hi “Mihringin thisen zam kan nei a, kan thisen zamin kan taksa bung tinte tan chaw ṭha a pe kual” ang ah hian ngai se.

Kawngpui a ṭhat chuan hma­sawnna a chak mai a ni. Kawngpui ṭha a awm miau loh chuan kut-hna thawktute thlai a ṭawih ral a. An hna thawh rah a riral a, a thlawn leh vek ṭhin. Chuvang chuan Sawrkar in thuneihna leh sum hnar (Funding) sem zai a, thingtlang thleng pha a hmasawnna rual khai zawk a kal pui a pawimawh a ni.

Harh a hun e : Kan leilung, boruak, tui, ramngaw leh nungcha te humhalh tur hian ṭan ila thar teh ang u. Hei lo hi ram kan nei lo. Ṭhian chhan thih ngam mizo kan ni lawm ni. Mitin in ram kang tur vengin, kan mei tih chhuah lakah fimkhur tak te in fimkhur ila. Kan ram a sava kah thlak te hi pumpelh a, camera veh zawk tur a ni. Kan ram lui, nungcha, ramngaw humhalh tur hian plastic, bottle, ṭawihthei lo thil leh bawlhhlawh chhia in a luan khat ta. Ruah a sur chuan kan tui hawk te chu bawlhhlawhin a khat a. Kan bawlhhlawh te a paih na hmun tur ah paih ila, ṭawihtheilo plastic lam te kawrah paih mai mai lo ila, hman nawn theih a siam emaw, ṭawihtheilo chu hmun hla tak, halralna hmunah hal ral tur a ni.

Kan tui tlan a blawhhlawh a, kan lui turin kan hrai duh zel a, lui a nungchate tan awm ngaihna a awm ta lo. Kan savate lah kan kap thla zel a, an ei tur leh awmna thing leh mau a kiam zel bawk si. Nasa taka hma kan lak a, heng kan thing leh mau, nungcha, savate hi duat tak a, kan humhalh a, kan venhim loh chuan nakin lawkah chuan kan la in chhir a nga, an thawm ri hriat tur a awm tawh lo thuai ang, khua kan tlai hma hian harh a hun tawh tak zek a ni.

Note : Environment humhimna lam message hi kan thawn chhuah tam hrim hrim a ngai tawh.

Dr. P.C. Lalrohlua, Hortoki