ENG NI LO E!
Kum 2012 daih kha a ni ta, eng thla ber nge ka hre tawh lo, Lengzem bu tâwp lama thu ngaihnawm lehlin an dah ṭhinah khan nu pakhatin mi pakhat a phone a. Eng emaw a sawi ri zauh a, lehlama mi chuan a lo hre chiang thei lo a. Eng nge a sawi a han zawt a; ani chuan, "Engmah a nia," tiin a lo chhâng a. Hei hi “Engmah a nia” tih ṭawngkam ka hriat vawi khatna a ni a, a mak ka ti hle.
Kan sawi tum tak ni lo lamah han hawi leh rih teh ang. Hetia thil dang daih han sawi leh rih te hi a nuam ve riau. Phone hi noun a ni na a, "Nu pakhatin mi pakhat a phone a" tiin verb-ah ka hmang. Hei hi kan hman dan tlanglâwn tak a ni. Sap pawhin verb-ah an hmang ve a, phone tih chauh pawh ni loin a hming pum, telephone tih pawh hi verb-ah an hmang. Noun eng pawh hi a hmang thiam tan chuan verb-ah a hman theih em maw ni chu aw tih tur a ni a, proper noun thlengin verb-a hmang thiam an awm. Chutihrualin mi ṭhenkhat chuan “A dik lo, verb-ah an hmang ngai lo,” te an lo ti ve bawk ṭhin.
Sap ṭawng ‘committee’ tih hi keini Mizo chuan verb-ah kan hmang hmiah hmiah mai a, sawiseltu pawh an awm nual reng a. Sap chuan verb-ah an hmang ve kher lo pawh a ni ang, keini chuan kan hmang duh a, kan hmang mai. Zikpuii Pa chuan a thawnthu buah, “Chief Secretary office-ah an committee,” tih a hmang a, a dik zaih mai hi ti rawh u? R. Zuala pawhin, “Tih dan tur ngaihtuahin an committee ta a,” a lo ti ve, a verb leh em em mai nia. R. Vanlawma pawhin, “Democrat-ho committee-na in chhungah…” a ti; thuhnungbet “na” a awm chuan committee hi verb-ah a hmang tih kan hre thei. Keini lah hi kan committee zing dup mai bawk. Sap ṭawng lam aṭanga teha han ‘meeting’ ta deuh kher pawh kan awm ta nual a, hmang dik bik riauin an inhria. A ṭha vekah ngai ila, a committee chi pawh kan la awm zel tho ang chu.
Hnam dang pawh hian an duh duh hi an ṭawng nena a inrem chuan verb-ah an hmang ve mawlh mawlh maiin a rinawm a. Keini hi a uar pawl kan nih loh vek pawhin a hmang thiam pawl chu kan ni ngei ang. ‘Bazar’ te hi noun-ah ai chuan verb-ah kan hmang ngun zawk mah mai thei; ‘Bazar-ah ka kal dawn’ tih duah duah ai chuan ‘Ka Bazar dawn’ tih maite hi a nuam riau. Office te, sikul te, khaw hming thlengin verb-ah kan hmang thiam. L. Biakliana chuan, “Sande Sikul hlana khawi lai kil kil emawa tawm bo mai ching mi,” a ti a, Sande Sikul hi verb-ah a hmang a. JFa pawhin “Ka office nileng,” tiin office chu verb-ah a hmang a, a bialnu Zari pawhin, “Ka rawn agent a che,” tiin ‘agent’ chu verb-ah a hmang bawk.
Khaw hming chungchangah pawh “Ka Aizawl dawn,” tih ang chi hi mi ṭhenkhat chuan “A dik lo,” an ti thei mai a. Mahse, Mizo ṭawng thiam tak R. Zuala te chuan, “'Sairangah i kal em ni?' tih aiin ‘I Sairang elo?’ a tih theih mai a. ‘Sairang’ chu noun ni mah se verb-ah hman a ni. Tichuan, a chhanna pawh ‘Kal lo’ tih aiin ‘Rang lo’ tih a ni leh mai. Hei hi ṭawng dan thar a ni. Tin, Sap ṭawngte pawh hi hetiang hian kan tan bung zel a, ‘He mi hi a pension tawh em?’ tih chu ‘Sawn lo ve’ tiin chhan mai a ni ta. He ṭawng hi a hausa em em a,” a ti a, kan ṭawng hausakna lam a hmu thiam hlauh a nih chu. Ani anga thlir thiamte chu mi vannei a ni mai ang a, mi dik lohna lai lo hmu theite erawh chu an hah deuh thung dawn a ni.
Kan peng rei ta mah mah e, kan sawi tum lamah let leh tawh teh ang. Kum 2012 tho, Lammuala Chapchar Kut hmannaa drama-ah khan an inbiakna ṭawngkamah, "Engmah a nia," tih an hmang bawk a. Hei hi “Engmah a nia” tih ṭawngkam ka hriat vawi hnihna a ni a, mak ka ti hle zel. Tute nge kha drama changtute kha ka hre ta lo a, an drama hming leh i lah chuti bawk.
Film/movie lehlin, “Rush Hour”-ah ni tain ka hria, chutah pawh chuan "Engmah a nia" tih an hmang leh bawk. Hei hi he ṭawngkam ka hriat vawi thumna a ni ta a, a makna a la bo chuang lo. Sapina “It’s nothing” an tih an lehlinna ni ngei tur a ni.
“Engmah a nia” tih hi kan ṭawng kalphung pangngai a ni em? En chhin teh ang aw.
Zawhna: "Eng nge i duh?"
Chhanna 1: "Engmah ka duh lo."
Chhanna 2: "Engmah ka duh."
Zawhna: "Eng nge ni ta?"
Chhanna 2: "Engmah a ni lo."
Chhanna 3: "Engmah a nia."
Chhanna 1-na hi sawi zui ngai loin a dik a, a ṭawngkam a tluantling bawk. Sap ṭawng chuan hetianga a ni lo lam sawina awm kawp hi 'negative concord' emaw, 'emphatic negation' emaw an ti. “Mah” hian a ni lo lam a hawi sa na a, a ni lo lam hawi thumal dang “lo” tih hi a awm tel ve leh kher a ngai.
Khawvel ṭawng tam takah hian hetianga a ni lo lam (negation) awm kawpna ṭawngkam hi a tam hle a ni awm e. Chutihlai chuan hetiang chi nei ve miah lo pawh an awm mahna. A awmna ṭawngah rau rau pawh hman duhna bik an nei. Hman ṭhan lohna ṭawngkamah chuan a dik lo lam hawi (negative) pahnih khan a dik lam hawi (positive) a kawh theih avangin a dawngsawngtu tan hriatthiam a harsa thei a, duh duhnaah an hmang chawt chuang lo.
Chhanna 2-na hi a nia ka han sawi bera kha, a hmangtute khan dik an tih ve dan a nih miau chuan kan phuna kan chiar a sâwt lo mai thei; amaherawhchu, kan ṭawng hman dan pangngai erawh zawng a ni lo. A zawhna khi, a pahnih hnih khian a chhumbung thei ang bera kan chhan chuan “Engmah” tih chin chauh hmang ila a dik thei. A aia thui zawka ṭawngkam kan chheh erawh chuan a ni lo lam hawi ṭawngkam dang, “lo” ang chi kha a tel a ngai. “Mah” tel miah lo pawhin “Eng ni lo e” tih te pawhin a chhan theih tho mai.
Movie lehlin sawi takah chuan Sapin “If I were you” an tih hi “Nang chu ni ila” tia letling an awmin ka hria, hei pawh hi thil kan sawi dan pangngai a ni lo. Kan ṭawngah chuan “nang” ni loin “kei” kan hmang a, “Kei chu ni ila” kan ti ṭhin a. “Kei chu ni ila chutiang chuan ka ti ang,” te kan han ti a, chutianga kan tih veleh chuan a hnial hrât deuhin, “Nang i nia i tih loh tawp kha” an lo ti vat ṭhin. Sapho vek hian, “I ti lo em ni?” tia an inzawh hian “Ti lo” tihna tlukpui atan “Aih” (no) tih an hmang ṭhin a; Mizo chuan chutiang chiah sawina atan chuan “Aw” kan ti, a chhanna a inletling thawk a ni. “No” an tih ṭhenkhat kha “Aw” tia lehlin a ṭul tihna a nih chu. E khai, Sap ṭawng thiam si loin ka hriat chhun chhun ka han sawi a, min hrethiam teh u.
Rempuia R. Lutmang