SCHIZOPHRENIA LEH TUNLAI TITI
Thuhmahruai : Schizophrenia chungchang hi ṭhenkhat tan thil thar a ni kher lo mai thei, chutihrual chuan la hmelhriat lo pawh awm theih a ni. Hmanni lawk khan tunlai boruak nena inmil turin Social media lamah hemi chungchang tlem azawng an rawn tarlan kha kan chhiarin ka ring a, technical thil a tam avangin ziah fuh tawk lo ka lo nei a nih pawhin min finchhuah turin chhiartute ka ngen hmasa a che u.
Kan thu lakna ber chu “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders V” by American Psychiatric Association, Fifth Edition a ni ang a, a tawi zawngin DSM V tiin kan sawi zel tawh ang.
1. Eng nge Schizophrenia chu : Schizophrenia chu Psychotic Disorder an tih, rilru lama harsatna chi hrang hrang zinga mi a ni. Psychotic han tih chuan hrilhfiah dan chi hrang hrang a awm thei ang a, pawm dan pawh a inchen lo thei ang a, tawi téa sawifiah mai pawh a harsa ang. A hrilhfiahna tlanglawn takah chuan mihring ngaihruatna, ngaih haina, hriatsualna, ngaihtuahna dik lo, mihringa a theihna pangngai ni lo leh ngaihtuahna fim a neih loh huna a nuna ngaihtuahna lama harsatna lo lang chhuak ṭhin hi a ni ti ila a fiah thei mai awm e (DSM V p.297).
2. A lo awmna chhan : Schizophrenia lo awmna chhan tak hi hriat a har a, chi inthlah chhawnna aṭang te, kan chenna khawvel rilru sukthlek avangte leh kan thluak hnathawh dik tawk loh avangte hian awm thei a ngaih a ni.
Schizophrenia lo lan chhuah dan chu mihring ngaihtuahna leh rilru put hmanga harsatna lo lang ṭhin heng- hmuh leh hriat theihna, ngaihruatna thil, ṭawng leh midangte nen inbiak pawhna kawng, nungchang thununtu, thinlung khawihtu, ṭawng chhuah dan/dang nal dan, ngaihtuahna pawchhuaktu, nuam tih theihna, a pawm theih chin leh a thununtu leh ngaihtuahna hman a ṭul hunah te hian mihringah a lo lang chhuak ṭhin a ni.
3. Schozophrenia kan hriat chhuah dan tur zia te:
a) Delusion : Mihringa mahni inhriat dan te, kan ngaihtuahna hriat sual kan neih te, a ni emaw kan tih ni si lo ang chi te, mihringah mahni inthunun theih tawh lohna leh mak danglam nia inngaihnate a awm ṭhin. Chutianga mi a awm chuan a ngaihtuahna kha pawn lam thilin a laksak vek nia ngaihna an nei ṭhin. An taksa leh an thusawi kal hmangah pawh an tilang chhuak ṭhin a ni.
b) Hallucination : Mihringa kan thluaka kan hriatna chi hrang hrang heng-ri hriat theihna te, hmuh theihna te, rim hriatna te, a thlum a al hriatnate leh thil hmuh leh khawiha hriat fuhnate kan nei ṭhin a; mahse eng emaw avangin miin chu a chhia leh ṭha hriatna hmang dik thei lova ngaihtuahna dik lo, hriat sualna leh mit vai ang maia awmin, aw hriat ṭhan hnen aṭanga eng emaw hre tlat a inhriatnate a awm ṭhin bawk.
c) Disorganised thinking : Miin ama thil sawi ngei pawh a chang chuan ngaihtuah chiang mang loin, a sawi lai ngei nen pawh a inmil lo takin thu dang daih emaw, a thil sawi lai nena hmeh bel theih loh thusawi vakte a nei ṭhin a, zawhna a chhan pawhin zawhna nen inmil miah lova zawhna chhan changte a awm ṭhin a ni.
d) Grossly disorganized behavior : Mahni leh mahnia naupang chhe zia tak leh atthlak taka a thiltih lo lang chhuak chuan a ni tin nunah harsatna a rawn siam ṭhin a ni.
e) Catatonic motor behavior : Chetzia leh midang biak pawhna kawngah te, ngaih pawlh leh awm hle hle theih lohna kan tih ang chi mihringah lo awmin chu chu midang hmuh theihin a lo lang chhuak ṭhin a ni.
4. Engtia teh tur nge? : Schizophrenia an tih hian khing a chunga point panga kan sawi zinga pahnih tal khi miin a neih rengin Schizophrenia a nei tihna a ni a, chu ze pangngai lo, mihringa lo lang chu thla khat aṭanga thla 6 chhung mihringah a lo lanin miin Schizophrenia a nei tihna a ni.
5. Schizophrenia chi hrang hrang an thliar hran dan : Schozphrenia han tih hian mithiamte chuan a lan chhuah dan chi hran hrang chi 5 in an thliar hrang a, chungte chu :-
a) Paranoid type : Paranoid type á thil lar tak pakhat chu ngaihruatna leh thil hriat sual, ngaihtuahna ang angá rilruá lo lang, a ni emaw tih zelna te, tu emawin biaá hriatna neih tlat leh aw hre tlata inngaihna hi a lar hle a, chu chuan an ngaihtuahna hman danah leh an hun tawn mek laka mahni invenhimna tur atan chu thil chuan a kaihruai thui hle ṭhin niin an ngai. A lo lan chhuah dan langsar deuhte - ṭawng dan mumal lo, chawmawlhna leh awmze nei loa nun, awm hle hle thei lo, thil ngaih pawlh, mahni inthunun thei lo, che deuh reng, thikthuchhiatna leh itsikna, sakhaw mi hlea inngaihnate an nei ṭhin. Heng bakah hian hlauhna/chiaina (anxiety), thinrimna, mi kawmhrehna, mi hnial vak vak duhnate an nei nasa. Mihringah chungnung nia inhriatna te, eng emaw kawng zawnga mite aia pà nia inhriatna nunte an nei ṭhin. (Diagnostic Criteria 259.30, DSM V p.314)
2) Disorganised type : Disorganised type-ah hian Paranoid type ang zia kha tam tak a lang a, heng - ṭawng dan mumal lo leh awmze nei lova thusawi vak vak te, nungchang belhchian dawl lote leh mi pangngai awmdan nena inmil lo tam tak a awm ṭhin. An ṭawng dan awmze nei lo han tih hian thil inhmeh lo tak leh awmze nei lo - nuihzatthlak lam leh atthlak deuh deuh sawi te, an thusawi pawh an thusawi tum nena inmil miah lova duh duh dana thu sawi vak vakte an ching ṭhin. Tum mumal nei lo leh awmze nei lova thusawite hian an ni tin nun phungah thil tam takah a tibuai ṭhin. A bikin heng - inbual, thawmhnaw inbel, ei tur siam kawngah te an nunah buaina tam tak an nei ṭhin. Heng bakah hian thil sawi zawnga mahni hmel lan dan tihdanglam te, nunphung pangngai ni lo ze ṭha lo tih ṭhan deuh neih te, mi aia ze danglam bik neihte hi a larzualte an ni. (Diagnostic criteria 295.10 of DSM V, P.314,315)
3) Catatonic type : Catatonic type ah hian thil langsar tak chu mihringah an rilru ngaihtuahna leh an chhia leh ṭha hriatna kawngah harsatna heng - ngaihtuahna thununtu hman hleih theih loh te, a loa luakchhuaka ngaihtuahna hmang leh lawi si te, thil reng reng a chhe zawng vek ringawt a ngaihtuahte leh a chhe zawng veka sawi te, ngawih reng te, midangte aia midang tana thawk nasa bik nia inhriatna te, awmze nei lova sawi ngai sawi nawn sawi nawn (echolalia) emaw midang tihdan entawn avanga tum rêng ni lova thusawi sawi nawn sawi nawn (echopraxia) te a nasa ṭhin. Heng bakah hian an thil huat zawng tak, an huatna an tihlan danah uchuak taka mahni taksa nen lam chu an huata chu la kiang tur emaw, chu mi laka inveng tur zawngin an tilang vak ṭhin. Hetiang mite hian an huat zawng takte lakah rilru chhia an put ṭhin avangin chung mite chu tihnat mai an duh ṭhin a, mithiamte rawnin enkawl an ngai ṭhin a ni. (Diagnostic Criteria 295.20, p.315,316).
4) Undifferentiated type : Undefferentiated type ah hian thil pangngai kal tluang tak anga lang pawh ngaihtuahna dik lo hmanga do vak te, mihring ze pangngai lo ang deuh a lante leh nunphung pangngai hloh ang tein an lo lang chhuak ṭhin. Chutihrualin Paranoid type te, Disorganised type te leh Catatonic type te erawh chu hmuh tur a tam lo a ni. (DSM V p.316).
5) Residual type : Residual type ah chuan an ziaah hian eng emaw tak, thil chhunzawm reng, thil chiang tak tibuaitu a awm reng ṭhin a, entirnan heng - miin an dah hniam nia hriatna avanga an nuna nghawng lo lang te, khawvel thila rethei nia inlantir theihna tura ṭawngkam neih fo te, chu chu vantlang hriat a sawi lan fote hi a ni. Heng bakah hian a ngaihdan, a lo sawi chhuah tawh chu a ṭha zawng leh a sawi chhuah dan tidanglam hret hretin a ṭhen lai chauh tilangin, ṭawngkam hman dan pawh tlema a mumal lo lai pawh thlak hret hretin an sawi chhuak ṭhin. Delusion an tih-Mihringa mahni inhriat dan te, kan ngaihtuahna hriat sual kan neih te, a ni emaw kan tih ni si lo ang chi te, mihring mahni inthunun theih tawh lohna leh mak danglam nia inngaihna te, Hallucination an tih, Mihringa kan thluaka kan hriatna chi hrang hrang heng - ri hriat theihna te, hmuh theihna te, thluaka hriatna (olfactory) te, a thlum a al hriatna (gustatory) te leh thil hmuh leh khawih hriat fuh lohna (tactile hallucination) te, aw hriat ṭhan hnen aṭanga eng emaw hre tlat a inhriatna angte a awm pawhin chu chuan an rilru, chuti lutukin a chhe zawngin nghawng a nei lutuk lem lo ṭhin. Engpawhnise, hei hi kum rei tak nun tibuai lutuk si loin a awm thei ṭhin. (Diagnostic criteria 295.60, P 316,317).
6. Schizophrenia hi vei an tam em? : Schizophrenia ang chi, he lama rilru buaina nei hi Khawvel zirchiannaah chuan, kum tin khawvel mihring zawng zawng aṭanga chhuta 0.5%-1.5% chauh hi hmuhchhuah nia chhut a ni. Zirchianna chuan United Kingdon-a African Caribbean-ho zingah chuan hei aia tam hi kum tin an awm niin a sawi (DSM V p.308). He harsatna hi mihring, a lo seilenna hmun leh a inenkawl dan azirin a tamin a tlem thei niin tarlan a ni. (ibid).
Rev. Lalhleia