VACCINE LEH LOCKDOWN
Mizoram Sorkar chuan a flagship programme, SEDP atan sorkar kum kal lai mêk, FY 2021-22 atan hian Rs 400 cr. vel an dah niin ka hria a.
Tichuan, vaccine hi sorkar laipui sum tum leh hmalakna kal mêk angin kum 45 chin chunglam chu a thlawna pêk tur an ni. Tunah hian kum 18 leh 44 inkâr tân, ka hriat sual loh chuan, state kutah a rawn dah thar ta bawk a. State ṭhenkhat chuan a thlawn veka pêk chhuah an tum a. State pachhia kan nih avangin a thlawn hi chu lo beisei ve rih lo ta phawt ila. Kan sawi zel ang.
Vaccine siamchhuaktu lian, Serum Institute of India (SII) chuan state-te tan vaccine dose khat hi Rs 400 zela an pek chhuah tur thu an tichiang tawh a. Rs 400-ah hian state-te chuan GST, a chah chhuahna man (freight charge) leh vaccine pekna senso (syringe leh a programme huaihawtna senso etc) an belh thei ang tih a lo ni leh a. Chu'ng senso dang belh khawm chu dose khatah Rs 200 zel lo ni ta se, mi pakhat tan dose tluantling - dose hnih atan chuan Rs 1,200 zel a ngai dawn tihna a ni.
Mizoram Census 2011 ang chuan piang hlim aṭanga kum 44 inkar hi mi 8,99,337 kan ni. 2021 census estimate-ah chuan Mizoram mihring zât chu 13,08,967 vel tling tawh tura chhût kan ni a. 2011 Census aṭanga kan punna hi 19.30% vel a ni. Mawlmang deuha chhût kualin, kum 0-44 inkar pawh mi 10,72,909 vel kan lo ni tawh ang.
Nau piang hlim aṭanga kum 44 inkar zawng zawngte hi vaccine pek chhuah vek tur pawh lo ni ta tehreng se, dose 2 pekna tur chuan Rs 128 cr. vel a lo ngai ta a. Tuna sorkarin vaccine dawng thei tura a tih chin, kum 18-45 inkar phei chu mi 516,560 vel chauh an ni. Hêngho hian vaccine dose kim an dawn theih nan Rs 62 crore vel chauh a ngai.
Nikum May ni 20-a Mizoram Planning & Programme Implementation Department-in 'Study on Covid-19 Lockdown and Its Economic Consequences for the State of Mizoram' a tihchhuahah khan ni 21 chhung kan inkharkhip hian Rs 432.37 cr vel kan hloh angin tarlan a ni a. Ni 40 awh lockdown-ah Rs 819.65 cr, ni 80 awh lockdown-ah phei chuan Rs 1,667.11 cr lai hloh a ni hial. A tak takah chuan an chhût chhinna ai hian lockdown avanga kan hloh zat suma an chantir hi a tam daih zawk tura ngaih a ni.
India ram pum ang phei chuan, investment and financial services firm Barclays-in April 12, 2021-a report an tihchhuah tharah chuan tuna India ram hmun hrang hrang kan in-lockdown mêk avang hian $1.25 billion vel zet kar tin kan hloh char char angin tarlan a ni.
Chuvangin, lockdown te chu hmalak nghalna (short term action) atan chuan a ṭha khawp ang. Mahse, hun lo kal zel tur thlirin, medium term action atan vaccine inpek hi kan state sorkar hian ngai pawimawh se. Thu hlui pakhat, tihdam aiin inven a ṭha zawk tihte pawh a awm kha maw. Tin, invenna (vaccination) aiin intihdam tumna (lockdown) senso a sang fê zawk tih a chung aṭang khian a chiang reng mai bawk si.
Vaccine chungchangah hian harsatna awm thei pakhat erawh a awm a. Mizoramin vaccine kan lakna SII hian state dangte dinhmun ngaihtuahin, Mizoram chu dinhmun la ṭha deuh zawk hle turah min dah ngei a rinawm a. Vaccine pawh a mamawh zawk state-te an dawntir phawt hnuah kan dawn ve theih chauh a rinawm. Chutih rualin, Central Drugs Standard Control Organisation (CDSCO) chuan private tan leh state sorkarte tan ram dang aṭanga vaccine lakluh a lo phal sa thlap mai. SII aṭangin ni kher lo, kawng dang dap dân pawh a ngaihventute tan chuan a awm ngei ang le.
Thil pakhat leh: Sorkar laipui hmalaknain kum 45 leh a chunglamte chuan vaccine hi a thlawnin an dawng mai dawn a. Kum upa lamin hri an kai chuan a la na pâwl leh a thihpui tam ber an ni. A tam zawkin vaccine an lak erawh chuan an him titih nghal mai dawn a. Chutih rualin, ṭhalai, kum 18-45 inkarte hi hnathawktu rual, economy tana thawhhlawk ber an ni a, a veivâk nasa ber an ni tel bawk. Hri pawh a pu darh nasa theitu ber an ni. Chuvangin, India rama management zirna hmun lar tak, Indian School of Business (ISB) faculty-te chuan hêngho rual hi vaccine pek chhuah chungchangah pawh hian ngaih pawimawh hmasak ni se, tiin rawtna an lo siam ve chiah reng bawk a.
Hrilêng leh a darh zel tur ven nana lockdown-in economy-a nghawng a neih nasat theihzia te ngaihtuahin, kan SEDP sum te hi vaccine lei nan hmang ta mai ila. Sorkar tan tum vek a lo harsa a nih pawhin, a dawngtu tur leh sorkarin a zat ve zat ve ten intum sem ta mai ila. Tlema a harsa zual emaw khaw ṭhenkhat te emaw phei chu vaccine an dawn ve theih nan hian kan mi hausate'n an lo adopt (sponsor) hreh lo viau thei bawk.
Tin, lockdown leh containment chungchangah hian sorkar laipui hian state-te zawm tur inkaihhruaina duan sa a nei vek a. Inkaihhruaina ang phei chuan inkharkhipna chhan chu science leh medical thiamna hmang te, hrilêng chungchang leh a darh zel tur ven dan zir bingna (epidemiology) behchhana thutlukna siamna tur a ni tih a ni. Kar khat liam chiaha test zât aṭanga hri kai zat (positivity rate) 10% emaw a aia sang a nih chuan tih te, dawmdawi ina ICU leh oxygen awmna khum awm zat zaa 60% luah khah a nihin tih te pawh a awm. Tin, inkharkhipna hman a nih dawnin mipuite an lo inhmakhua theih nan, puan lâwk a ni tur a ni (adequate advance information to community) tih a ni bawk.
Tunah chuan zan reiah, a tuk lawkah te thupêk an siam thar a. Mipui tan inrin lâwk thiam a har ṭhin hle. Tin, kan inkhuahkhirh khauh dante pawh a chunga sorkar laipui inkaihhruaina tarlan zulzui ni chiah loin, khawtlang leh kohhran nawrna avangin kan thlak nghal thei mai zel bawk a. Kan dinhmun thlirin, heng pawlte nawrna hi a awm lo pawh a ni hran chuang lo. Kan in-lockdown chhante hi mithiamte thutlukna behchhan leh mipuite tan inhriattir lawkna hun inpek ni se tih kan sawi nawn leh duhna mai zawk a ni.
Hripui len lai a ni a, sorkar tan pawh hmasawnna hna thawka châng dang kân a rem tak tak chuang lo; chuvângin, lockdown bakah hian a ram mipuite tan vaccination hi ngaihpawimawh ber pakhatahah nei thei se, a khua leh tuite min venhimna a nih bakah, kan economy tlu chhe tur venna a lo ni nghal ang a. Hripui len lai chuan chu baka socio-economic development thlen dan ṭha a awm thei bik chuang lo ang. Health Care Scheme-a inziak lût chhungkuate phei chuan nuai hnih thleng hman tur an la nei cheu bawk. Sum chu a awm thei mai ang. Fa neih tam kan inzirtir a, a ṭha e. Tun huna kan lo tlem a ṭhat ve theihna lai tak erawh hi chu i hmang ṭangkai thiam hram teh ang u khai.
Lalhruaitluanga, Bungkawn