MIZO HNAHTHLAK (ZOHNAHTHLAK)

Ṭum khat chu WhatsApp-ah kan ṭawngkam ṭhenkhat hi a awmze mal tê tê lak hrana a ṭawngkauchheh pumpui sawi fiah vek tur a nih kher lohzia sawi pahin, "Mi ṭhenkhat chuan Zohnahthlak tih te hi zuk duh lo a, ‘A hnahthlak daih daih tu mah an awm bik lo’ an ti a, a awmzia an hriat loh vâng a ni. Kan ṭawngkauchheh tam tak hi hetianga chhût tur a ni ngai lo. A kûngpui bik hnam leh a hnah sah thlâk tawh hnu hnam an awm hrang tihna a ni lo," tih kan sawi tel a. Thing hnah tla te, a zâr kan thlâk ang tea hrang deuh hlek anga sawi duh an awm tak tak kan rin loh avanga kan ṭawngkam ṭhenkhat a ngial a ngana lâk loh tur thu a fiahna atana kan hman fiam mai mai chauh a ni.

A fiah phahna atana kan fiamthu han belha hi chawtak khûka lo khûkpui an lo awm tawh ṭhin a lo ni a. Pakhat khan, "Pu _______ pawhin he ṭawngkam hi a ṭha a ti lo, a hnahthlak awm anga Zohnahthlak kan ti ṭhin hi a ṭha lo a ni," a rawn ti ta mai a. Pu ______ te meuhin chutiang ngaih dan sawngnâwi tak chu an neih kan rin loh avang khan, "A bo ve hle a ni maw?" kan han ti leh a. Ani vêk khan, "In bo zawk a nih chu," min ti ta daih mai a. Han sawi chiam mah ila kan inhmin dawn chuang lo tih a chiang reng.

Chumi hnu daihah, Facebook lamah mi pakhat hian "Mizo tih leh Mizo hnahthlak tih hi thil thuhmun nge thil hrang? Mizo leh Mizo hnahthlak kan awm hrang em?" a rawn ti leh tlat mai. Tun hmaa WhatsApp lama rawn sawitu ang bawk khan a buai ve a ni mai awm e. Mizoina a huam chin hi chu sawi loh hian a chiang ber a, ‘Tute nge Mizo?’ tih inzawt buai ngai lote hian an hre chiang ber bawk a ang.

‘Zoṭawng’ han tih mai pawh hi a hming ringawt khela buai buai an awm ṭhin. Thil kilkhâwr leh thu ril pui pui hâiin chin pawr dan an zawng fo. Mahse, ‘Zoṭawng’ tih hi a ril hran lo a, ‘Mizo ṭawng’ kan tihna ṭawngkam pakhat ve mai a ni. ‘Mizo’ pawh hi ‘kan intihna a la rei lo’ ti mai duh te an awm, an ngaih danah chuan kan ram hming leh pawl hming iloa ‘Mizo’ tih an telh kha Mizo kan nih ṭanna emaw an ti a ni awm e.

Kum 1892 khan R B McCabe chuan "Lushaiho chuan Mizo emaw, Mizau emaw an inti" a lo ti daih tawh a (C. Chhuanvawra, Mizo Tawng Chhuina, 14), kum 130 liam daih tawhah pawh kan pi leh pute'n Mizo an lo inti tawh tih a chiang hle a; lo inti ngai lo se R B McCabe tan ziah ngaihna reng reng a awm si lo. Mizo ni tlâi deuha inngai an awm chuan Mizo an ni tlâi deuh bik a ni mai, buaina tur a awm chuang lo ang!

Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabuah phei chuan a tir ata ‘Mizo’ tih leh ‘Mizo ṭawng’ tih te an hmang a, a changin ‘Zo ṭawng’ tih an hmang a, kan ram sawina atan ‘Mizo ram’ tih an hmang bawk. Bawrhsap kha chanchinbu chhuahtu an nih avangin Sap ṭawnga thu han ziah châng an nei a, A G McCall khan Sap ṭawnga a ziah chuan kan ṭawng hming hi ‘Lushai’ a ti a, kan ṭawnga a lehlinna a dah chuan ‘Mizo’ a ti leh mai. Chutiang bawk chuan Sap ṭawnga a ziahin kan ram chu ‘Lushai Hills’ a ti a, a lehlinna lamah chuan ‘Mizo ram’ tiin a ziak leh mai bawk. Hei hi Sap tih ṭhin dan a ni awm e.

Pu Buanga leh Sap Upa-in ‘A Grammar and Dictionary of the Lushai Language’, kum 1898-a an siamah pawh Sap ṭawnga “I am hated by the Lushais” tih chu Mizo ṭawngin “Mizo huat ka ni” tiin an letling. Lushai tih hi Sapin Lusei tih an hriat sual aṭanga lo piang ni âwm takin lang mah se Lusei hnam bil sawina bik a ni lo a, Mizo zawng zawng an sawina hming a ni. Chutiang chuan Sap ṭawngah Lushai an hmang a, Mizo ṭawngah Lushai tih hmang zel loin Mizo an ti a ni.

Mizopa pawh khan a tir lamah chuan Lushei tih leh Mizo tih kha chanchinbu lamah pawh an hman pawlh ve nawk nawk na a, Mizo leh Vai Chanchin Lehkhabu, kum 1903 chhuakah chuan Lushei tih ai chuan Mizo tih kha a chuang ngun tawh zawk. ‘Mizo tlangval, Mizo sawrkar, Mizo sil-fen, Mizo kawr chei, Mizo puan chei, Mizo dan, Mizo upa, Mizo naupang, Mizo ṭawng, Mizo khawpui’ tih ṭawngkam te hi an hmang mawlh mawlh tawh a, ‘Mizo ram’ tih te phei chu hmang ngun tak an ni, an inthlahrung lem lo. Chu chu kum 118 liam taa mi a nih chu.

Kristian Tlangau, kum 1917 chhuakah pawh ‘kan Mizo inneih dan, keini Mizo chu, kan Mizo dan, Mizo hmeichhia chuan’ tih te a chuang; kum 1917 aia hlui pawh hi en ila Mizo tih an hmang nasa tawh viau thoin a rinawm. Heng t> t> aṭanga chhût hian kum 1954 vela Mizo inti tlaikhawhnu ta mai mai zawng kan ni lo tih a chiang hle.

Mizo kan awm a, Mizoah chuan hnam/chi hrang kan awm thliah thliah a, chumi p>ng lehchhawng pawh chu kan la awm dul, kan zavai huapa insawina atan ‘Mizo hnahthlak/Zohnahthlak’ kan inti. "Mizo kan awm a" kan tih hian mi ṭhenkhat chuan "Tute nge Mizo chu?" tih an inzawt ṭhin. Chutianga inzawt buai loa hre thiam nghal zawng chuan ‘Mizo chu tute nge’ tih an hria. Chutiang tho chuan Zohnahthlak tih pawh a awmzia chhut buaia, thing hnah tla anga hnam ṭhenkhat hrang deuha ngai ve ngai loho zawngin ‘Zohnahthlak’ tih awmzia an hria ang. A inzâwt buaiho hi mi aia hre ril an ni ṭhin a, thil chhuidawn leh han ngaihruat te an thiam a, ‘Mumang a tam poh leh thu lawilo a tam a ni si a’ tih ang kha a ni a, an mumang avangin an buai a ni.

"Ka ngaih dan chuan" ti pâwl an awm fo, anni ang chi hi a nia ui chuang bawk ṭha hle hle lai chhuih beleuh chîng chu. Tun hma aṭanga kan ṭawngkam hman, a ṭha kan tih em em hi an hman ve duh loh avangin an rawn ching pawr ta ṭhin a, an khuaa an hman ve ngai loh vang mai mai chauh a ni ang. Kan khuaa an rawn awm tawh te chuan kan khaw tih dan sawisel loin zâwm ve mai se ni tur, ‘Rom khuaah chuan Rom mite tih dan angin aw’ tih a ni si a. Chutianga ti lo chuan a thumal ṭobul aṭangin an chhût an chhût a, an ngaih dan hmangin sawi fiahna maksak leh tumtlang pui pui an han hrual mûm a, mi dang dawlhtir phêt an tum fo. Chutiang mi chu an ni ngei ang, hetianga Mizo tih leh a hnahthlak tihin a hnam ang zawnga kawh neih hrantir tumtute chu, ti rawh u maw? An ngaih dân pawh an han sawi chuan a âwihawm duh hle, pawl chhuak kan tihte pawh hian Pathian thûa an ngaih dan an han sawi hi chuan a awihawm theih em hi. Hmeichhia tih pawh ‘hmei’ leh ‘chhia’ lak hrana awmze duhawm loh puia chhuaha ‘minu’ tih mai duhte an lo awm tawh ṭhin.

Zairema chuan, "Mizo hnahthlak kan tihte hi kan khawsak dan te, kan ṭawng te, kan culture te pawh a inang tlâng hle a," a ti a. "Kan" a tih hi hmuh hmaih lo ila, a sawi tum kan hre thiam nghal vek mai.

L. Keivom ṭawngkam en leh teh ang, "Zo hnahthlak ṭawng hrang hrang 47 hmangho zingah zawlbuk neia khawsa chu Mizorama Luseiho lalna khuaah deuh chauh a ni. Chu pawh lo thlang tla hnuhnung ber pawl, Sailohoin Selesiha an ṭan chauh a ni," a ti a. Hei, ani pawh a awmzia lamah chuan a buai hauh loh hi.

K. Zawla’n Ralte chanchin a han sawi a, “Ralte hnahthlak” a ti mai a. Tu mahin, “Tute nge Ralte chu ni a, tute nge a hnahthlak chu ni ta daih le?” kan ti lo, a awmzia kan hriat sa vek vang a ni. Lalhmuaka pawhin ‘Zoram History’-ah ‘Lusei hnahthlak’ tih ṭawngkam a hmang a, James Dokhuma pawhin ‘Hmanlai Mizo Kalphung’-ah a hmang bawk, tu dang an sawina ni loin ‘Luseiho’ emaw, ‘Lusei thlahte’ emaw an tihna a ni. Khawi lam pathlâwi mahin “Lusei hnahthlak ka ni lo, Lusei ka ni zawk,” an ti ngai lo. Hrangṭhiaua pawhin ‘Mizo Chanchin’-ah ‘Hmar hnahthlak’ tih a hmang a, buaina tur reng reng a awm lo e.

Kan awm âwl lutuk chuan ngaihtuah loh loh tur hi kan ngaihtuah a, chutiang rilru tlawngâwl ngaihtuahna naran mai mai chu kan chai zui leh ṭhin. Zak leh zakhnuai, rap leh rapchung, ram leh ramhnuai, tap leh tapchhak tih te hi a awmzia a inang vek a, ‘hnuai’ te, ‘chung’ te, ‘chhak’ te a awm avang hian awmze dang a awm phah lo. Chutiang deuh chuan ‘hnahthlak’ tih a tel avangin awmze dang nei ta tihna a ni lo.

‘Zohnahthlak’ tih te, ‘Mizo hnahthlak’ tih te hi Mizo han tih mai aia thui deuh zawka ṭawng kan chheh dan naran a ni mai a, Mizo tihin a huam zawng hi Mizo hnahthlak vek kan ni. "Anni hi Mizo nge an niha a hnahthlak zawk le?" tih zawhna hi "He pa hi Aizawl khua nge a nih Zarkawt veng zawk le?" tih ang vel a ni. Awmzia a awm lo. Zohnahthlak tih ṭawngkam avanga a hnah tla hrang daih anga inngai an awm chuan an hrang deuh tihna a ni ang; hrang lo deuhin inngai se an hrang lo a ni leh mai.

A awmzia lamah chuan ‘hnahthlak’ tih hi ‘thlah’ tihna a ni a, chu chu tun hma ata kan pi leh pute hman sa a ni. Pu Buanga leh Sap Upa lehkhabu siam, kum 1898 chhuakah pawh ‘hnah-thlak’ tih chu ‘descendants, the various clans of a single tribe’ tih a lo chuang tawh a, ‘Mizo hnahthlak’ tih chu ‘Mizo thlahte, Mizo fate, Zofate, Mizo hnamte’ tihna mai a nih chu. Ṭiau chhak lamah chuan "Zosuan (Zochhuan)" an ti a ni awm e, a kawh a dang lo.

Rempuia R. Lutmang