IN RALRINNA DAR
Khawvel pang lehlama an buan leh an sual mek, kan ram India state dangte pawhin an buaipui leh an tawrh em em Covid-19 chuan nasa takin kan buzawlah min luhchhuah ta a. Vanduaithlak tak maia thihpui pawh an awm ta zauh zauh a, kumin (2021) May thla aṭang phei chuan kai thar za an chuang nitin ta fo mai. Engtiang chiahin nge he hripui hian min la chenchilh zel dawn a, engtiang takin nge kan hma hun hi a nghawng dawn tih pawh rin thiam a harsa tawh hle. Chutih rualin kan hma lam hun atan hian a sawrkar ang te, kohhran, pawl ang leh chhungkua ang pawha lo hmachhawn dan tur erawh alo inbuatsaih lawk theihna lai kawng tam takah a awm ang.
Boruak a daih diai a, muangleia kan awm lai pawhin hma lam hun rauhmanna ṭha hi a pawimawh reng fova, hma lam hun ruahmanna ṭha nei leh awmze neia bawhzui thiam apiang ram leh chhungkaw hmasawn an ni tih tuman kan pha lovang. Mizoram bikah inkhurkhung ta ila, engnge kan mamawh tih te, engnge ṭul hmasa tih te pawh hi beng sik tak meuha ngaihtuah ngai a ni.
Tun dinhmun ah chuan hetiang hian thliar chin ta ila:-
1. Mamawh inṭawm leh hmanhmawh thlak.
2. Mamawh inṭawm leh kumhlun tur.
3. Kan mamawh mahse hmanhmawh thlak rih lo.
Heng lo pawh hi a awm ṭeuh thei ang a, ama’rawhchu heng bik hi tun ṭum atan chuan kan sawi rih dawn a ni. Kan hriat angin Covid- 19 hian min luhchilh dan hi a thuk ve takzet tawh a, kan buai zel dan tur pawh hi rin thiam har tak a ni tawh. Hei vang tak hian kan mamawh pawh boruak pangai lai nen a in ang thei tawh lo hrim hrim a ni.
Mamawh hmasa leh hmanhmawh thlak : Kan tun dinhmun ah hian khelmual sak lai puitlin thuai thuai kan mamawh ber rih lova, zirna pawh dan pangaia kan kal theih rih loh avangin zirna building sak, tuai thar te pawh mamawh bawk mah ila khek rih chi thil a ni. May thla kan chuan kaia hripui hetiang taka a pun chhoh takah phei chuan kan mamawh inṭawm vek leh hmanhmawh thlak ni bawk si chu hri kan kai nge kai lo tih hre tura in test zung zung mawlh hi a ni. Sawrkar hian a theih tawp a chhuah niin a lang a, a pawng a taka sawisel tur hrim hrim zawn hi khua leh tui ṭha tih tur a ni ber lovang. Chuti rual erawhchuan thilṭha zawk a chhuah theih nan chuan awmze neia sawisel leh kawng inkawhhmuh erawh chu khua leh tui te tih tur leh mawhphurhna a ni ang.
Hripuiin min chiah avangin sawrkar hna kal lai zawng zawng dan pangaiin a kal thei lova, sawrkar motor tam tak leh thawktu tam tak pawh he hri avang hian an dan zawm thei lovin an buai a, an thawh ṭhin pangai an chhunzawm thei hlawm lo. Mizorama Sorkar hnathawk inzawmkhawm pawl; Federation of Mizoram Government Employee & Workers (FMGEW) inhmuhkhawm ṭum pawhin hei hi sawichhuah a ni a, Secretary general J. Ramdinmawia chuan, “A langsar lo lamah pawh covid-19 hma aia buai zawk leh hah zawk an awm. Chutihrualin, awl deuh zawk pawh eng emaw zat an awm ve tho” ati. (Vanglaini, 7th May,2021. p.1) Hei tak hi ṭangkai lehzualin a hman theihin ka ring. Sorkar hnathawk awl ta deuh te, motor a ni emaw, sorkar hmunhma emaw pawh nise dan pangaia a kal rih theih miau loh avangin dam khawchhuah nan a hman ṭangkai theih viau ang.
Sorkar hian department hrang hrangah motor leh a vilvengtu a nei ferfur a, dan pangaia an hna an thawh vek theih chuan loh chuan hengte hi sum sen belh pui pui lo pawhin thil ṭangkai takah a hmang thei ngei ngei ang. Tunah pawh hian sample latu tur phurh kual te, hri kai thar an awmna hmuna dah thuah te an indaihlolam lek lek tawh niin a lang a, helamah hian an ngaihtuahna an seng nasa hle tawh tih pawh a hriat a, a lawmawm hle. Sorkar hnathawkte pawh kan inkau deuh a, kan inralrin a ṭul takzet.
Kum kha leh chen hlawh ṭha tak neia min chhawrtu sorkar tan leh ram mipuite tan kan thawh ṭhin leh min lakna ni ta chiah lovah min chhawr dawn pawh nise rilru inpeih a ṭul ang. Sorkarna fawng vuantu pawhin he lamah hian sum sen a inhuam rih a ṭul viau ang.
Mamawh inṭawm leh kumhlun tur : Kumhlun tih hi kan han hmang tak na a, he hripui hi a kumhlun ang em tih erawh kan hre lo. Kan hriat angin Covid-19 hian min chenchilh chu a ni ta a, engtiang chiaha rei nge kan zingah a awm dawn a hriat loh. Sorkarna keng mektu te pawhin an ngaihtuahna an sen ngai chu rei tak kan zinga awm ve tur anga kan ngaih rih phawt a ngai a, chu chu engtiangin nge kan hmachhawn ang tih hi kan ngaihtuah a ngai.
Sorkar hmalakna avangin Open Gym te kan han nei ta a, a lawmawm em em. Sorkar hmalakna avang liau liau-in Aizawl Traffic jam zualpui tih ziaawm nan scheme pawisa pai pawn ṭhahnem tak Parking House Supporting Scheme (PAHOSS) te ruahman mek a ni bawk.
Uluk leh ngun zawkin ngaihtuah ta ila PAHOSS avang hian kan budget aṭangin cheng tam tak a kal ral dawn a, boruak pangai vek lai phei chu nise thil ṭha tak pawh a ni maithei. Mahse kan tun dinhmun ngaihtuah chuan mihring leh motor pawh chhuah mang mang a rem loh lai, dam leh thih inkara kan awm mek lai hi chuan a aia mamawh inṭawm leh kumhlun tur thil hi kan nei niin a lang.
PAHOSS dawng tur hi February 8, 2021 thlenga pawm tawh chin chu mi 403 an ni a, chung zinga cheng nuai 20 aia tam dawng tur chu mi 83 lai an awm. A dawng tur thlan fel tawh te’n an dawn tur zawng zawng belh khawm hi cheng vaibelchhe 62.51 (Rs. 62,51,00,000.00) a ni. (Vanglaini 14&15, March, 2021 p. 1&2). PAHOSS hrim hrim hi kan sawisel a ni lova, ramin harsatna namen lo a tawh mek lai chuan ti rih lo zawk ila, PAHOSS atana sum dah hi sawrkar hian a duh phawt chuan he hripui dona atan hian a her rem theiin a her rem thiam em em dawn a, chutah chuan hman a ṭha lo maw kan ti chauh zawk a ni.
Delhi CM Arvind Kejriwal-a hian mipuite ṭhat tlanpui tur anih chuan huaisen takin a ti tlang ṭhin a, Delhi Bus service a hmeichhiate chu an chuan man alo free vek tawh a, eptu lam BJP leh Congress-in hei hi an sawisel nasa hle mai a. Mahse Kejriwal chuan heti hian a chhang mai a, “Vijay Rupani, Gujarat CM (BJP)-in ama mimal hman tur thlawhtheihna cheng vaibelchhe 190 chuang man a lei a, chutiang lei ve lova Delhi hmeichhiate’n a thlawna bus an chuan theihna tur leh unit 200 chin electric leh litre 2000 chin tui hmangtute hnena a thlawna kan pe thei hi a sualna enge awm?” tiin.
Private Hospital te pawh a warning zet a, chuta an la ti ṭha lo fo a nih chuan an license a cancel mai a, mipuite’n an chhawr dawn leh an ṭhatpui dawn chuan ṭhen khat huat leh sawisel chu an tuar mai a ni. (Source: MC Lalrinthanga, Ram leh Mipui Rawngbaltu Kejriwal, Delhi CM. May ni 5 chhuak)
Kan bourak pik lutuk pawh hi han zia tehreng se he natna hian min kiansan mai a rinawm loh avangin in test theihna hmun tam zawk leh awlsam zawk kan mamawh dawn a. Aizawl mai ni lo Mizoram khaw hrang hrang dap tak meuh a ngai dawn. A bik takin khawpui lian deuhah te phei chuan kawn remchang laiah hmun zaupui luah kher loh pawhin han in test mai na tur te hi awm fur se la, kan in test zung zung theih hi a pawimawh tulh tulh dawn. Chu tur chuan thawktu tur pawh contract basis emaw tala lak te pawh an ngai ngei ang. Boruak a zia rual ruala tih thuai thuai ngai chu vaccination te hi a ni bawk ang. Chu tur chuan sum tam tak mamawh a ni dawn a, chu tur chuan kan inralrin a, pawisa pawh kan inrin lawk a ngai tak zet. Mi 403 vel an lo lungawilo dawn anih pawhin ram pum mipui ṭhat tlanna tur zawk kan hawi ngam a ṭul ang. Tin, heng mi 403 te pawh hian kan ram a dam a, kan harsatna sut kian anih phah dawn phawt chuan, “ni e a, intih dan dan ni rawh se...” an tih ngei ngei ka ring tlat. Kum 2018 chho a kan mamawh aia mamawh kha kannei ta tlat anih hi.
PAHOSS kan sawi a, hei lo pawh hi sawrkar hian a hman ṭhinna tam takah sum a renchem a, mamawh inṭawm leh ṭul ah a hman zel a pawimawh tak meuh. Kan mamawh mah se, hmanhmawh thlak rih lo: Boruak a han duk lai, Covid -19 rim a ra pawh kan hriat hmaa kan nuna bet tawh leh ṭul ni a kan hriat te kha insum rih angai hlawm dawn a, mamawh mah ila hmanhmawh tlak rih lo huangah kan dah a ṭul hlawm ang. Contract hna sum hrawm na em em tur te, kawng thar laih te, hna pawh thawk rih hleithei lo SEDP board lam leh an hnathawhna atan sum luangral te hi boruak daih lai chu nise kan mamawh reng mai. Mahse kan tun dinhmun aṭang chuan heng pawh hi ip rih a, insum rih a ṭha ang.
Zirna in dan pangaia kal te, bazar dan pangaia hawn leh te leh thlan lung lak, inneih jubilee chenin a ni ang kan mamawh loh a awm tak tak thei lovang. Dan pangaia let leh erawh a hmanhmawh chi rih tlat lova, heti lamah hian kan dawh theih a ngai em em chho dawn a ni.
Inbuatsaihna ṭha leh awmze nei
He hripui tiat dawn dawn leh a aia khirh hiala ngaih theih tur hi khawvel hmun dangah alo thleng fo tawh ṭhin a, chungah chuan nunphung inthlak chho turah nasa takin ruahmanna an siam a, an rilru an lo inbuatsaih tawh ṭhin. Chung ang chu kan mamawh em em dawn a, tun aṭanga rilru lam pawh kan buatsaih a ṭul ang. Hmanhmawh thlak vut vut loh, mahse ṭul tak tur thil a ni.
Japan ram khawpui pahnih Hiroshima leh Nagasaki te chu August ni 6 leh ni 9, 1945 khan Atom Bomb hmanga beih an nih kha, mihring thi zat hi chiang faka chhinchhiah a ni lova 129,000 leh 226,000 inkar an boral a, mi tamtak ramtui leilo in an awm bawk. Mahse ruahmana nasa tak leh rilru inbuatsaihna leh infuihna nasa tak nen an han insangmar leh a tuna Japan ram ropui khi an din leh thei tlat a ni.
C.S. Lewis-a, kum zabi 19-na hunlai a British ziaktu lar tak leh Pathian thu thiam tak mai (Theologian) chuan, Hiroshima leh Nagasaki chhiatna rapthlak tak mai denchhena kum 1948-a a thu ziak ‘Living in an Atomic Age’-ah chuan atomic ralthuam laka Kristian-te tan thlamuanna thu ṭha tak mai a zep tel a:
“Atomic bomb vang hian nunna kan chan vek dawn a ni thei, chu bomb chu min tihlum tura a lo kal pawh a ni thei e, lo thleng pawh ni tehreng se, beram thil hlau awm ngaihna hre lo avanga phawklek taka buai chen ang ni lovin, atomb bomb ringawt kan ngaihtuah lai nilo in. Mihring nunhonaa thil ṭangkai tak kan tih lai, ṭawngṭai lai te, hna thawh lai te, kan zirtir lai te, kan lehkha chhiar lai te, kan hla ngaihthlak lai te, naupang kan bual lai te, hlim em ema kan infiam lai te, ṭhiante nena kan titiho laitein min rawn nangching rawh se. He bomb hian kan taksa chu a tichhe thei na meuh mai, mahse kan rilru chhungril hi a hneh thei tur a ni lo,” tiin a ziak a. Atomic bomb tih thu hi covid-19 hmangin han thlakthleng ta chiah ila. Ni e, he hripui hian kan taksa chu a khawih na thei meuh mai, mahse kan rilru hi kan hnehtir tur a ni lo. [Lalrinpuia Pachuau, Thlamuana, p.1 (Unpublished)]
He hri hian zawi zawiin min kiansan pawh a ni thei e, mahse a hnu lam tura inbuatsaihna lamah hian nasa taka tun aṭanga kan rilru kan sen a ṭul ang. Mithiam zawkte pawhin mipui nawlpui min kaihruai thei turin an inbuatsaih a ngai a, a puangzar turin kan media lam pawh an inhawn a ṭul tak meuh ang. A nghawng hi na tak a ni thei a, kan lo inralrin ṭhat a, kan inkaihhruai ṭhat chuan kawng dik kan zawh hlauh thei bawk. Hei pawh hi tuna hmanhmawha tih rum rum ngai lem lo, mahse kan mamawh tlan tur thil a ni thung.
Sorkar a inrenchem a ngai
Kan mamawh hmasa leh ṭula sum hman tur kan neih theih nan sorkar lam pawh tih takzeta a inrenchem a ngai ta hle a ni. May ni 6-a sorkar hnathawk hrang hrang intelkhawm FMEGW te chuan an ni khat hlawh ṭheuh covid-19 dona atan hian sorkar pek an remti a, heng sorkar hnathawkte ngei ngei pawh hian sorkar chu sum lama a harsa a nih takzet chuan; hman lova awm theih thilah erawh inren turin an duh thu an sawi chhuak hial. Hetiang lam hawi hi anni chauh ni lo political party dang pawhin an sawi ṭheuh a, mipui mimir ngaihdan pawh a nih a rinawm.
He programme-ah vek hian Dr. Pachuau Lalmalsawma, ISDP Nodal Officer-in Covid dona atana kan sum hman ṭhin dan tlangpui a sawi lang bawk a, tun second wave hma a thawh khatnaah zawk khan Health and Medical Education-in cheng nuai 800, Health Sevices-in cheng nuai 2626, National Health Mission-in cheng nuai 1584, Zoram Medical College-in cheng nuai 500 leh Ayush-in cheng nuai 100 vel a ni a. Covid -19 second wave lengah hian chawhrualin cheng nuai 27.52 vel ni tin sen a ni a, covid-19 vei neih dan a irin a danglam thei bawk niin a sawi. (Vanglaini, 7th May,2021. p.1)
Hetiang hi kan sum mamawh a nih chuan inrenchem hi kan mamawh em em tih hi phat buai chi a ni lo vang. Kan sawi tawh angin ram leh mipuiin an ṭhatpui dawn chuan ṭhenkhat sawisel leh diriam vel mai mai hi chu kan sorkar hian a ngam tur a ni ang. Tunah hi chuan thil dang zawng aiin dam khawchhuah hi kan mamawh a, chumi tur chuan sum pawh mamawh a ni. Sum a senralna ṭhin hi inhrek a, tihtawp a ṭul pawhin huaisen takin tingam se la lungawi lo pawl an awm a nih pawhin he ram leh he hnam hian a ṭhatpui zawk ngei ang. SEDP board 14 leh an chetvelna atana a sum sen zozaite hi titawp ngam se la, PAHOSS atana sum tam tak hman a tumte hi Covid-19 dona atan her rem ngam se la, kawng dangah pawh theihtawpin inrenchem se la, chumi hnuah chuan sorkar hnathawk leh mipuite chuan kan zui em em ang.
He Ministry hi an vanduai em em tih kan hriatpui vek mai, hmasawnna hnathawh rem lo tak tak a awm a, chuvangin kan him nana thawh hi tuna kan beisei lian tak a ni, chumi ah chuan a theihtawp a chhuah chuan he hripui a reh huna kan sawi let leh hunah pawh fak an ni reng tawh ang a, chutiang a ni lo va, alova awm rih theih lamah pawh sum nei lo chung chunga a inren lo a nih chuan a ṭha lo zawngin kan hre reng palh ang tih a hlauhawm.
A ṭul huna van ngam a ngai
Sorkarna siamtu ni lo lam hian sorkar hmalakna leh an kal dan pel he deuhah an finchhuah hi thil ṭul tak a ni a, chutihrualin sawisel tur hrim hrim zawn erawh kan tun boruakah chuan party ang pawha insum rih a ṭha hle mai. A sorkarna vawng vuantute pawh kan inpawh van a, lehlama ṭhute thu kan ngaihthlak a ṭul chang pawh a awm ve bawk ang.
“Do thuhmun chu an ṭangrual”, tih a ni ṭhin a, kan hming leh flag a dang a nih pawhin kan do Covid-19 hi a thuhmun rih a, kan inngaihthlak tawn a, kan inpuih tawn pawh a ṭul takzet. Lunglei lama hman tura Pu. Zodintluanga’n RT-PCR khawl a pek te pawh hi hman theih tura buatsaih theih a nih ngai chuan buatsaih chi a ni ang.
Party dang dangin rawtna an siamte pawh hi ngaihthlak a, insiamṭhat nan, insan marna hmanrua atan a hman chi ang. Tuna eptu lam an lungrualna em em chu SEDP board 14 atana sum hman ral tam lutuk tihtawp hi a ni a, ZPM lam phei chuan, “Department-te hnena other charges hnuaia budget allocation a dah cheng vaivelchhe 559 (4.94%) pawh hri leng vanga hnathawh theihna boruak mumal tak a awm hma chu budget re-appropriation/budget cut nei mai turin kan ngen a ni,” an ti hial.
Mipui nawlpui pawhin heng FMGEW te thu sir tluk te, party dang dang ngaihdan hi kan zawm viau a, sorkar hi covid-19 donaah hian a thawk ṭha lo kan ti ngawt reng reng lova, a thawh mekah hian lo duhkhawp loh deuh lai kan nei a, awmze nei lehzualin sum hmang se la, inrenchem lehzual deuh se tih kan auchhuahpui mai a ni.
Sawrkar hi tun aiin langtlang se
Rorel thiam pawh hi sorkar tan pawh hian a har em em ang tih kan hriatthiampui a, sorkar lakah hian mipui pawh kan beisei a sangin kan innghat nasa em em. Sorkar lama rorelna vawng vuantute pawh hian an theihtawp an chhuah tih hi mipuite pawhin kan hmuhpui a, kan hriatpui bawk.
Hri a len tirh ata tawh hri kai chungchangah thu rintlak tak tak Department of Information & Public Relation (DIPR) kaltlangin mipuite min hlui reng a, hri kai thar zat, eng zat nge dama chhuak a, vanduaithlak taka boral ta an awm pawhin mipui min hriattir zel a. Hri kai tharte kum zat leh an kai dante chenin kan hre zung zung a, hemi kawngah na na na hi chuan sawrkar hi a thawk ṭha takzet a, fak pawh a phu ngawih ngawih. Tihsual deuh, a inthuaha record a lo neih pawh tihṭhatna nen a rawn siam leh mai zel a, tin, mipui duhdan leh ngaihdan pawh a ngaithla niin a lang bawk.
Mizote hi kan phak ang tawka midang tana luangchhuak hreh lo hnam kha kan la ni reng a, ṭhenawmpain chaw thlak tur a neih loh hlau em em ṭhin thisen kha kan la ṭhanhnan tlat a tih ngam awm e. Sawrkar lamin remchanna a rawn siam a, kan zavaia kan remchan ang kan luankhawm mai na turin ‘CM Relief Fund’ tiin. Hripui len hma pawhin hei hi a awm tawh ṭhin a, hripuiin min chiahpiah tak tak hnu phei chuan hripui dona tur leh hripui laka daitheuna rilru pu vekin mipui leh pawlin hemi atan hian kan thawh ruih ruih ta mai a, a lawmawm tak meuh.
A hma lama kan sawi tawh angin Sorkar hi hri leh a kai thar, a dam zat lama thu rintlak tak tak mai langtlang taka a sawi zel ang hian he sum kan vawmkhawm hi a hmanna langtlang se tih hi mipui duhdan a ni. A hmanna tesep ber ber thleng a hriat vek kher pawh mipui hian an phut lovang, mahse a hmanna tlangpui, a hlawm lian chin tal chu mipui hian hre zung zung ila, a lut lam pawh a lut zung zung em emin ka ring tlat. Sorkar hian a hmanna lo tawp turah a hmang hiau hiau ang kan ti pawh a ni ber lo, mahse kan pekna chhan kha hri laka kan himna tur leh hri veite leh thawktute tan a ni a, chutah ngei chuan hman a ni tih hi hriat ngei kan duh tlang a ni. He lamah hian tlema sorkarna vawng vuantute pawh an ṭan deuh hlek chu a ngai ang.
He hripui hi au ruala reh mai mi a ni lova, fimkhura inven theih erawh a ni. A reh deuh anga a lan avanga ‘chiai taka’ tih mai mi a ni lova, boruak rip zual a kiang a nih pawha a lehpek tih huk a awm leh palh thei tih hre rana ṭan hmun sawh rem hun a ni. He hripui hi lo kiang duak pawh ni teh reng se a nghawng hi a la awm reng dawn a, chumi tur chuan tun aṭanga lo inbuatsaih a ngai takzet. Covid-19 a ni emaw natna dang dang pawh a ni thei e, kan la hmachhawn fo vang tih ring ila, kan theihna zawnah lo inralrin hi kan mawh a ni. Kan zavaia kan mamawh tlan leh tun maia mamawh nghal lamah zel hian kan sum neih ang ang kan ser a ngai a, kan mamawh inṭawm leh rei tak daih tur ruahmanna lamah kan rilru pawh kan siam a ngai hle bawk. Mipui hian zirtir an la mamawh dawn chauh a, chu tur chuan a zirtir thei tura kan inrin hlawm pawh a ngai takzet bawk. Midang ṭanpui nana an neih ui ngai lo hian an neih ang ang an luanchhuahin khawi hmun nge a den thlen a, engtiang takin nge nghawng a neih an hre duh a, chu chu sorkar lam pawhin a bengkhawn a ngai ang. Kan damloh mek miau avangin kan neih chhun ang ang rena hmang thiam turin mipui lam hian sorkar hi a beisei tih pawh hi an rilruah vawng tlat bawk se.
Chunga Pathian rinchhan chungin do tlang ila, kan hneh dèr ni a la herchhuak mawlh ang.
Remlalfaka Pachuau