Written by
Rita Zomuanpuii
PhD Research Associate, MZU

Mizoram a Covid-19 Second wave Thlirletna leh hmalak theihnate

SARS-CoV2 hnathawh dan leh natna a thlen dan te kan hre deuh nual tawh in a rin aw. Mizoram chhung ngei pawh kum khat chhung chu min run ve a. Nikum lama a natna lanchhuah dan leh tun kum lama a lan chhuah dan a in ang lo hle mai. Nikum lam kha chuan hri vei vak hriat tur an awm loh bakah case a sang teh chiam lo hle a. Tun kum zet zawng a thawh dan en hian a va han nasa bik ta em! Nikum october khan Maharastra aṭangin SARS-CoV2 variant dang phakhat hmuhchhuah a ni a, variant B1.617, a hnathawh dan a dangdai hle mai – inkaichhawn a awlsam zawk a, natna hrik dona mihring taksa in a nei chu a biruk san thei (evasion of immune response) tih hmuh chhuah a ni a. Natna a thlen dan erawh variant dang hmuhchhuah te khaikhin chuan a nasat loh chu mithiamten an sawi nasa hle mai,

Nikum (2020) lama Covid-19 hri Mizoram ina kan lo hmelhriat dan leh tun kum (2021) nen chuan a in ang lo hle mai. Hri vei a ni telin an pung telh telh a, symptoms rawn lang chhuak an tam ta telh telh bawk a. Ngaihtuahna a lo awm ta chu, tuna kan hri leng hi eng variant nge ni ve ang le? B1.617 nge ni anga hmana Wuhan strain, nge variant dang zawk? Tuin nge hria ang le, Mizoram chhungah he virus a hi zirchianna awm si lo.

Engpawh nise March 14 aṭanga May 14, 2021 nitin a DIPR (Govt. of Mizoram) ina a tih chhuah aṭanga information lak khawn te hian min hrilh tum a neih i zir ho chhin ang u. Heng data lak khawm te hi test neih ni ang a dah zel a ni a, entirnan, March 14 a test result ho hi March 15 ah tihchhuah a ni a, data hi March 14 anga dah a ni e. Graph siam te hi Microsoft excel aṭanga siam an ni e. Tin, May 04, 2021 a hrikai zat pho lan zat kha a dik lo a, hri kai 238 anga tarlan a ni a, a zat chhut ṭhat hnuah mi 243 in an kai tih hriat chhuah a ni. He mi record hi a la sang ber a ni. Hemi ni ah tihsual ni anga lang chu Kolasib district aṭangin hri kai 8 anga dah a ni a, amaherawh chu Vairengte screening point aṭangin 4, Rengtekawn atangin 4, Ṭumpui atangin 2, Hmar veng aṭangin 1 leh Bilkhawthlir aṭangin 1 te an ni a, a zavai hian hrikai hmuh chhuah hi 12 a ni.

1. Covid-19 epidemiology in Mizoram (14 March – 14 May).
March 14 aṭanga May 14 tleng khan sample emaw swab test zat (RT-PCR, Truenat leh RAgT test) hi 99,459 a ni. Covid-19 hri kaite hi mi 4166 an tling tawh bawk a ni. He graph (figure 1 angin dah ila) in a tarlan chu sample test a san avangin hri vei hmuhchhuah te a tlem chuang lo a, amaherawh chu ZMC ah engnge maw vanga RT-PCR khawl hman loh a nih apiang in hrivei xat a tlem tih hmun a ni, entrinan – 18 April sample test zat hi 607 a ni a hri vei hmuhchhuah hi 45 a ni a, chutiangin, 25 April ah 451 test niin, hri kai 22, 2 May ah 1231test aṭangin hri kai 74, 9 May ah 904 test aṭangin hri kai 73 hmuhchhuah an ni. Tih he zirna in a tarlan bawk chu ZMC aṭanga test ah hian za zela 72 (72%) te hi hri vei lo (assymptomatic) a ni bawk. Tin, Figure 1 hian a tarlan dang chu partial lockdown emaw lockdown chhung hian hri kai thar hmuhchhuahte hi a la tla hniam lem lo tih a ni. He data ah hian eng ni mah hmaih a awm lo a ni.

2. Covid-19 case distribution (14 March – 14 May)
14 March aṭanga 14 May tleng a Covid-19 positive zingah zirchhianna bei leh a ni a, Figure 2 anga tarlan a ni. Hri kai thar te hi a hma lam a tarlan tak ang hian mi 4166 an tling hman a ni. Amaherawh chu, helai zirna bikah hian 18 April, 25 April, 2 May leh 9 May a data neih te paih an ni a, sawi tawh angin heng ni ah te hian ZMC laboratory hman a ni lo a ni. Result chhutchhuah danah thil buai a siam theih rin anih vang a ni.

Figure 2 in a tarlan ang hian, hri vei (symptomatic) te hi mi za zelah 37.25 (37.25 %) in an nei a, 62.75 % te hian hri hi an vei lo a ni (asymptomatic). Tin, a vei te zingah hian positive contact an tam bera (38 %), hri kaina hriat loh (community transmission ti ila kan sawi sual lo ang) te hi 21.27 % te an ni a. Hmun dang aṭanga lo lut te home quarantined emaw quarantine facility a dah te (Figure 2 ah +ve while HQ tih anga dah) te hi 20.3 % a nia, tin negative certificate nei tawh, thil dang vang a test ṭha leh emaw a hnuah symptoms lan avanga test ṭhat leh hi 1.2 % an tling bawk.

Figure 2 a kan hmuh ‘+ve at SP’ tih hi screening point a positive hmuhchhuahte tihna a ni, screening point report aṭanga hriat te chu – Lengpui, Vairengte, Kanhmun, Tuivai, Phaisen, Saphai leh Bairabi te an ni. Tih ka sawibelh duh chu, he data belhkhawmna ah hian CCC workers leh hrikai enkawltu te hmuhchhuah thar hi positive cantact zingah dah an ni a. Frontline workers, negative certificate duh vanga test, mahni in chik vang a test tih leh private damdawin a awmpui tu te hi (an damlo enkawl positive tih tarlan a nih lem loh chuan) hri kaina hriat loh ah dah an ni.

3. Pre-symptomatic Covid-19 vei Mizoram a hmuhchhuah.
Presymptomatic tih awmzia sawi kan tum chhin anga, hri kai si, enge maw vanga (virus in thlah pung rih loh, emaw viral shedding la awm hma) avanga test result negative si, a hnuah symptoms rawn lang chhuak leh si te an ni.

14 march aṭanga 14 May tleng a data belhkawmna ah hian negative report nei si a hnuah symptoms rawn lang chhuak leh si te hi mi 42 hmuh tr an awm a. Negative test neih zawh hnu a dar kar 48 hnuah symptoms rawn lang chhuak hi mi 8 hmuh tur an awm a, ni 3 – 5 hnuah symptoms rawn lang leh hi mi 8 ah hmuh tur an awm bawk. Tin, ni 6 aṭanga ni 7 hnua rawn lang chhuak hi mi 12 an awm a, ni 8 – 14 hnu a rawn lang chhuak hi mi 11 hmuh tur an awm bawk a. Ni 14 aia tam a liam hnu a symptoms rawn lang chhuak leh si hi mi 3 aṭangin record a awm bawk.a liam hnu a symptoms rawn lang chhuak leh si hi mi 3 atangin record a awm bawk.

Hmalak theih dan turte
Tunlai a kan dinhmunte hi a chunglam a kan tar lang tawh a, lockdown chung pawhin hri kai thar a tlak hiam lem loh zia kan hmu thei awm e, zir hun chhung a rei loh vang te pawh a ni mahna. Amaerawhchu engtin nge hri kai thar te a tlak hniam theih ang tih hi tu pawh ngaihtuahna ah a awm ka ring.

1. Hri kai thar te zingah assymp­tomatic hi a tam zawk a la nih avangin, inven dan ti harsa tak tu tur chu a ni. Entirnan, chhungkhat a khawsa, assymptomatic a awm tih hriat miah loh chuan, inchhungah mask kan vuah reng a rin awm loh a ni, tin inven nana kan hman dang te pawh. Beiseinna – Assymptomatic pakhat in an chhungkua kai darh si in, hri vei awm miah lovin dam chhuah pui vek thei se, herd community chu a hnai viau ang.

2. Asymptomatic damlo te hi mahni in lamah in enkawl thei sela (home isolation). Medical doctor te rawn chung zelin, damdawi leh inenkawlna atana mamawh ang te pek theih ni mai sela. Pre-symptomatic an nih erawh chuan Medical doctor te rawn chungin damdawi in admit a mamawh leh mamawh loh a hriat theih ang.

3. Quarantine hun chhung hi ni 7 a ni tlangpui a. Quarantine hun a zawh dawn lamah RT-PCR, Truenat emaw RAgT test tih ṭhin a ni a, negative an nih chuan zalen takin an chhuah a rinawm. Amaherawhchu, Mizoram chhungah presymptomatic patients an awm tih hriat a ni a, ni 8 aṭanga 14 aia tam a liam hnuah mi 14 an awm tih hmuhchhuah a nih avang hian, quarantine period hi ni 14 a pawh sei ni se. Achhan chu – quarantine hun chhung zo tawh si, negative result nei bawk si chuan symptoms a rawn lan chhuah hma hian mi tam tak a kai chhawng hman ang tih rin a ni.

He zirna buatsaih lai hian vaccine dose 2 la tawh positive thar hmuh tur an awm nual bawk a, vanneih thlak takin hri erawh an vei lo thung. A tawp berah chuan thuawih takin awm tlang zel ila, mask vuah, social distancing te ngai pawihmawh chhunzawm zel ang u. Him leh dam takin lo awm zel turin duhsakna ka hlan a che.

Rita Zomuanpuii, PhD Research Associate, MZU