BLACK FUNGUS
Black fungus tia tunlaia kan hriat lar chhoh mek hi medical ṭawngkamah chuan 'Mucormycosis' tih a ni a, Fungal infection chikhat a ni.
Heng natna hrik (fungi) te hian nitin kan velah min chamchilh reng a. Lei(soil)ah te, lei ṭha (manure) ah te, thil ṭawihah te tam tak an awm a, mihring hrisel pangngaiah natna an thlen lem lo. Nitinin hip lutin khawih ṭhin mah ila, kan taksa natna dotu (immune system) in heng natna hi awlsam takin a hneh thei a ni. Amaherawhchu, taksa natna dotu a lo chauh khan, heng natna hrikte hi kan taksaah lutin, natna nâ tak an thlen ta ṭhin a. A hun taka enkawl a nih loh chuan, za zela 50 deuhthaw in an thihpui theih hial a ni.
Tute nge vei awl bik ang?
Zunthlum control ṭha lo te, steroid hmang nasa te, cancer-te, taksa bung hrang thlak (transplant patient) te, kâng leh hliampui (trauma) tuar te, Damdawi hmang sualho (IDU) te hian an vei awl bika sawi a ni.
A lan chhuah dan:
A natna hrik hian thisen zám (blood vessel) a bei a, a tiping a, kan taksa peng thisen zam a tihpin sakte khan thisen an dawng thei ta lova, an râwp (necrosis) ta ṭhin a ni.
Natna hrikte kan thawk luh khan, hnárah (nasal turbinates/ sinuses) cham bângin, chuta ṭang chuan mit leh thluak a bei thei a. Khawsik, hnar ping, hnar thi, hnar aṭanga thi duk dum chhuak (black discharge), mit vûng leh mitmu nâ, hmai duk leh pân, hmai vuna hriatna hloh, hnar leh ka chhung pân, mitmu pawng chhuakte a thlen thei. Thluak a khawih chuan lu-nâ, nerve zêng leh nikhua hriat mumal lohna thlengin a thlen bawk. (Rhino-orbito-cerebral mucormycosis).
Chuapah kan hip luh chuan, khawsik, thaw-hah, khuh, khak thi leh a dangte a thlen thei. Vun hliam aṭanga kai a nih chuan vung leh hnaite, vun râwp (dermal necrosis) te a siam thei bawk. Chaw káwng leh ril lamah natna hrang hrang - pumna, pum puar, ek thi leh a dangte a thlen thei a. Tin, kal, lûng, ruh leh taksa bung hrang hrang a khawih thei bawk.
Inven dan kawngte:
Amah mai hi chuan natna vâng tak a ni. A neite hi chuan natna dang a chunga kan sawiho khi an nei tlangpui ṭhin. Steroid damdawite hi mahni duhthu a lo ei mai tur a ni lo va. Doctor-ten a dose dik tak leh ei hun chhung tur an tih ang chauhin ei tur a ni. Mithiamte thurawnnna hnuaiah chauh hman ṭhin tur. Mask hi hman ṭhat tur a ni a, a bikin thil khu leh lei khawih changin uluk leh zuala hman tur a ni.
Lei, leiṭha, ran ek khawi hnuah fai takin insil/ inbual ṭhin tur. Khawih dawnah gloves, kawr bantlawn leh kekawr taksa khuh tam thei ang hak ṭhin tur. Damlo te Oxygen an hman a tui (humidifier) a thianghlim tur a ni. Damlo damdawiin aṭanga chhuak tawhte an taksa a lo chak tâwk a, immunity an neih ṭhat tâwk hma chu fimkhur taka inkhung rih tur a ni.
Tihdam theih a ni em?
A hun taka enkawl chuan a tihdam thei a ni. A damdawi (anti fungal) leh a ṭul anga zai (surgical) in.
Engvangin nge a rawn hluar thar tak?
ICU-a rei tak awm te, Ventilator hmang te, zunthlum sâng tak nei te, steroid rei tak hman ngaite hian an vei duh bika sawi a ni. Covid 19 natna hrim hrim hian zunthlum a tisang thei a, zunthlum nei ngai lovah pawh a tisang thei niin an sawi. Covid 19 hian thisen var a tihniam (leucopenia/ neutropenia) thei a, chu chuan immunity a tihniam thei a.
Covid 19 damlo enkawl nan Steroid-te hi hman a ni a. Steroid te hi enkawl nan ṭangkai taka hman ni mahse, immunity a tihniam zual veleh thei a. Chuvangin, steroid hi doctor râwn lo leh an chawh a nih loh chuan mahni thua ei loh tur a ni. Black fungus hi Covid 19 hri kai laiin emaw dam tawh hnu kar 2/3 ah a lang chhuak thei.
Hripui len laia kan hriatreng turte:
Thu rin tlak lo leh belhchian dawl lo mi tichiai thei thawn darh loh tur a ni. Damdawi atana ṭha an tih nazawng hi doctor-te ráwn lo chuan ei mai mai loh tur a ni. Damdawi zawng zawng hi a dose dik tak leh a hunbi dik tak a ei loh chuan, side effect an nei tih hriat reng tur a ni. Kan ṭhatpui tur emaw kan tih kha kan chhiatpui hlauh thei a ni.
Ṭawngṭaina nen rilru hlim leh ngaihtuahna hrisel hi virus beihletna hmanraw ṭangkai tak a ni.
Dr JLalramchhuanga, MD (Med)