Written by
M. Lalmanzuala

RAWMI TENDER HI

Rawmi Tender chungchang hian sawi a hlawh hle mai a. Han sawizawm ve pawh a ṭul ka ti a. Kan ṭhianpa David Sailo hian hemi chungchang hi chiang tâwk takin a lo ziak tawh a. Fb-a a tih chhuah comment-tu 700 chuang zet zingah a sawisel zawnga sawi an awm meuh lova, a thuziak thlawptu deuh vek an ni. He a thuziak hi behchhanin kan han sawizawm ve dawn a ni.

- David Sailo

BUAIPUI THAM RAWMI
(Based on Horticulture thuchhuah)
19th May

Vawiin dar 2:11pm khan Rawmi Tender chungchang Horticulture thuchhuah chu I&PR Website-ah tarlan ni a, hripui leng thikthuchhiat laia Amount zat pawh sawi theih loha Tender chhuah hian sawifiahna a hring a, sawifiahna-ah hian a fiah tawk ti kan awm thei a, a fiah loh tawlh tawlhna lai i han tarlang teh ang.

A TIH PUNNA -

Thuchhuah-ah hian a tâm tih hriat avanga tihpun ṭul ni awm tak a ni a. A tâm dan hi Mizorama kan mithiamte sawi danin ṭum 5/6 vel a tam tawh a, vawi khatah Rawmi zawng zawng tâm lovin a kahpahin khawimaw laia mi chauh tâm anga tarlan a ni a. Nikum 2020 mai pawh khan Aizawlah ngei Leitan, Mission Vengthlang bakah Buhban, Keifang leh Chalfilh tlang chheh velah a tâm bawk. Helai hmuna tâm te hi tu emawin a chî lo la khawmin a lo kuiṭiak khiau a ni ngei ang.

Hetih laia tun ṭum chauh hi a chi kan hmu dawn emaw tih tura phun hun tawh, a ṭiak nei tawhte zara Tender hram kan tum anga lang hian a kui ṭiak tute insensona pek tur (Tender) hi he Rawmi-in a thawhchhuah leh tur hian a Cover lêt var var dawnin kan hmu a. Chumai ni lova kan ram Economy atan mamawh ngawih ngawih, hri len lai pawha hnawl ngam loh khawpa ṭula kan hmu zel a nih chuan tu emaw ṭawngkam takin hmu fuh kan ti tawh mai a niang chu! Tuna kan lo kui ṭiah hi kan sum dinhmun thlirin hnuchhawn rih mai ila, tender chhuah hi cancel ila, Rawmi zawng, a kahpahin a tâm reng tho a, a chî a awm leh mai ang ti thei awmse hmin kan tam zawk hial ngei ang.

A CHINNA TUR HI A MAK!

Rawmi hi 14th May-a Mizoram University lama kan mithiamin a rawn ziah dan chuan Zobâwm rua, ngaw kara ṭo chi, Ngaw thingin a khai ngai ṭhin a ni a. Boruak leh lei hnawng ṭha-ah a ṭhan a ṭhain a ṭo duh bik niin a rawn tarlang a. Hetiang hmunah lo chuan awm ve bawk mahse a ṭha tak tak lo an ti bawk.

Hei tak hi Horticulture thu chhuah chuan an rawn nemnghet a. Ramhnuai pilril leh hmun zo-ah hmuh tur a awm an rawn ti ve chiah chunga a chinna hmun tur (cluster) pawh Department Programme angin buatsaih a, vah fai vek a ni tawh an ti!! Ram ngaw ṭhiatin an vat nge ni a, ram ngaw hnuai an vat zawk ni ang. Vah fai vek chu thing awm âwm lo tak chu a ni.

Mithiamten Ramhnuaiah ngaw karah ngaw thing nghenga nung ṭha ṭhin an tih mawlh mawlh, hmun zo leh ramhnuai pilrila awm ṭhin Department-in an rawn tih ve chiah bawk chu Department thuchhuah vêk chuan a ṭona tur an vah fai vek tawh thu an sawi a ni. Vah fai vek tawh chu he RAWMI hian ṭhanlen nan a ngeih niin kan la ring tho tihna a ni mai em?!

A HMANNA TUR -

A duap avangin State danga Rawmi tualṭo awm ve ho an hman ṭangkaina hi a ho angreng hlawm khawp a, huan pal, tuidawn leh tui ûm leh dâp atan tih vel a ni.

Department lam hian Lehkhapuan (Paper) siam nan Industry-a sawngbawl chuan a hman tlak thu an chhuah a, hei hi kan mithiam ziakah hian a awm bawk. Sawngbawl chuan a hmantlak ngei ang. Paper kan tinzawn leh dawn a nih si chuan BIOCONE zirchianna, July 2019-ah chuan Mizorama chin pun emaw, kui ṭiaha Tender chhuah ulh ulh ngai lo mautak kan neih rei rui te hi Paper Industry ho chuan lehkhapuan siam nan an duh deuh bik thu an tarlang leh zel zawk a! Kan peh hêl a, kan kual kan kual a, tute emaw hi kan ngaichang a ni ber lo maw?

Paper siamna hi kan tum ber a nih chuan kan chin pun tur chu a lo lian ang a, Paper-a siam a lo hun dawnah chauh a Industry lam chu kan buaipui dawn tihna nge, a ṭo ṭhat leh ṭhat loh thlirin Industry chu kan hmanhmawh lo zawk? Paper siam chhuak tur hian kan Mautak awm mekte hian a tlin nghal viauin a rinawm bawk si. A industry awm hek lo. Rawmi hmang hian Paper Industry chu nghah chhuah ngei i beisei phawt ang u. Industry ber a awm tawh chuan Rawmi hnâwlin Mautak kan zuan ṭha leh anga, Tender chhangtu pawh a lo ziazang hman daih tawh bawk ang a, kan la hlawk tlang turah i ngai mai ang u.

Rawmi dah ṭha ila, kan mithiamin Brandisii chungchang a ziah tawhah khan Flagship meuha Raw tarlanah hian, sah tawhsa lakkhawma, phurh­chhuahna thleng ruahman a ni a, a sawngbawl dan leh a Marketing lam tarlan a nih loh thu a ziak a Kan ruahmanna hian lakkhawm thleng a thlir phak chauh chuan la khawm nghek ila, eng atan nge kan tih ang? Rawmi pawh hi chutiang vela tawp tho tur a nih hmel.

THIL MAK!

Heti taka intui chawp tir kan tum Raw chungchangah hian Zoram tan ti a Rawmi emaw Brandisii kui ṭiak a, hma la surh surh sawi tur hi an vang em em mai. Zoram Economy mamawh a ni ti a mahni in seng so a, nakin thlira bei fat fat ai chuan Dragon Fruit chingtu pawh an tam fe zawk.

Department anga Nursery siam a, mithiam (M.Sc Agri/ Horti) rual hmang ṭangkaia Department in a buaipui kan hre bawk si lo. Tender leh a ṭiak chinna hmun (cluster) buatsaih aṭang chiaha Department hming a rawn lang leh chauh ṭhin hi a mak bawk. Forest lam te chuan Teak, Far, Ashok Tree etc. an Department-in Nursery siamin an kui ṭiak a. A changin an sem leh a, Green Mizoram Programme-ah a ṭiak an pe chhuak chur chur mai a, Rua erawh chu Department-ah mithiam an awm ve reng laiin Department ngei chuan Tender hmanga a lei zel a ngai thung a.

TLIPNA -

Arleizau ram, Hmunpui khua atanga darkar khat chuang ke-a kal ngaihna, Brandisii chinna hmuna(Cluster) a ṭo chhun zinga mi thlalak hian ka khaikhawm e.”
711 comments

Sawizawmna:

1. Kan pu bera hian a sawrkar hma­sak laia Foreign Mau/ Formosa mau a buaipui chiam kha a hlawhchhampui ṭhak a. A hlawhchham chhanah a enkawltu Forest Dept. a puh a. Mau hi Grass (Di)-a chantirin Horticulture Dept-ah a pêmpui ta a ni. Transaction of Business Rules te hi engmaha an ngai lo a nih chuan PWD contract hna te pawh Sericulture Dept-a a pêmpui hun a thleng lovang tih pawh sawi ngam a ni ta lo ve! A thuhrimin a kha mau kha amah ngaisangtu, Champhai MNF pachalin a lo ching ve a. Fit ruk vela sangin a zika zuih ralin a puitling a. Kawrawng nei lo, Champhai pa leilet nei tan chuan bawng vuak nana duhthusam tih thu a sawi a ni. Khatiang khawpa a hlawhchhamna kha Mizoram mipuite hnena ngaihdam dilna tham a ni a. Ngaihdam dil ahneka mi dang dem nana hmanga chutiang thil tho a la tizui ṭhin hi a huatthlala a ni.

2. Mau/Rua ṭha mi, Mizoram chauh pawh ni lo, North East pumpui tihhmasawnna tur, Brandisii, Latiflorus a ti leh. Tissue Culture dan thiama hlawhtling ngei ngei tur a ti. A sawimawi tumna leh chhuanlam siam a ṭula Assembly House meuh pawha a tihpuipa monu damdawi ina awm thu thleng thlenga a sawi, Hmunpui leh Lengpui chhehvela a chintir chu ṭo nung ṭha alawi a awm lo an ti leh tawh a. Tissue Culture hnu-a hlawhtling ngei ngei tura a sawi, Latiflorus phei chu tender chhangtu awm lo te an ti leh lawi a.

3. Heng zawng zawnga Mizo mipuite ngaihdam dil tura kan ngaih laia, chutiang tih ahneka Rawmi Tender a’n chhuah lehnghal mai te hi chu a âwm loh lutukna lamah chuan Setana pawhin “Em Em A” a tih hial tur a ni tawh ang. Kum sawm chuang zet “Foreign Mau” sawimawi hnu-a Tualṭo Mau a ṭha han tih leh lawi te hi a mak a ni.

4. Kan tualṭo maute an an ṭha tih chu pi leh pute aṭanga kan hriat, kawng hrang hranga kan hman ṭangkai em em an ni. Chutiang te chu haiderluia, ‘foreign mau’ tih angreng te-a a’n uiresan te kha chu a zahthlak a ni. Chutia ti ta chêng, a ṭha ber “mautak” tuipui lova, a langsar lo ber ngawpui hnuaia biru deuh mai zawk ṭhin “Rawmi” te a’n ti leh daih te hi, David Sailo (ani hi chu Pu Hawlan Sailo ṭha mi’ a tih zinga mi a ni ngei ang) tih dan takah a Bangalore ṭhianpa te anga a thil tih tum lo hrelawka a chi lo ching hmante nena an ‘agenda’ inṭawm an neih vang a nih a rinawm. Kan mau ṭha tak tak te, Cachar Paper Mills-in lehkha siam nana an hman keinin kan hralhna man aia a let 15 vela tova kan lo lei ṭhin te hi haider khumkhua chi em ni? Nge, hlawkrûkpuina tak te hi an lo nei ve zawk.

5. Thil chin mai emaw, inchintir mai emaw hi kan awlsam a, tharchhuah pawh a awm ve mai bawk ṭhin. Tharchhuah hrim hrim hi thil har a ni lem lova, kan mutan lai ber erawh suma chantir a ni zel mai. Mau pawh hi National Bamboo Mission (NBM) hnuaiah kum engemawzat buaipui a ni a, mahse ram economy siam nan chuan kan la hmang thei lo a nih hi. Kan phun puitling ve mai hlawm a, mahse tharchhuah lakkhawm leh hralh atana buatsaihna (post-harvest management) lamah hmalakna fumfe a awm loh vangin engmah kan ang thei rih lo a ni ber. Bamboo Development Agency (BDA) hian an chanpual hi an hneh lo emaw, an zo lo deuh emaw niin a lang. Tin, NBM website lama tarlan a nih danin tunah hian Mau ṭiak phun tur (current stock of planting material) hi 18,28,000 lai kan nei niin a lang a, Tender koh hi a la ngai kher em ni? Kum 5 kalta chhûnga kan mau tharchhuah pawh 1,43,756 metric tonnes niin tarlan a ni a, heng aṭang hian pawisa engzat nge kan lakluh?

6. NBM hnuaiah BDA hian heng a hnuaia tarlan tihpuitlin nan hian sum a hmu kumtin a, an sulhnu erawh hmuh tur a awm lemlo khawp a ni.

1) Bamboo treatment & seaso­ning plants.

2) Carbonization plants.

3) Livelihood business incubators.

4) Processing units for value addition.

5) Bamboo waste processing units.

6) Bamboo depots & godowns.

7) Bamboo mandi & e-trading.

8) Rural haat.

9) Bamboo bazaar.

10) Modern & indigenous tools, equipment & machinery.

11) Tissue culture lab., etc.

7. Hna reng reng hi a thawk thei an tam chuan, open tender a tih hi a tha ber a, a thawk thei leh supply thei mi pakhat chauh an awm chuan open tender tih a ngai lo. Lemchanna-ah pawh a tenawm ber a ni. A thawk theitu leh supply theitu khan a duh tawk tawk rate siamin a rawn chhang mai dawn tih a hriatsa a, tih chi a ni lo, Kristian tan phei chuan tih awm loh leh zual a ni, Setana pawhin em em a, a tih a rinawm.

Open Tender han koh vel pawh hi, Chinghne Beram vun sin, rilru ngaihtuahna tha lo dik tak a ni.

Rawmi chi supply rate hi hriatsa nise, a ti theiin lo inpuahchah nan hun inpêk a, supply order pek mai tur ni awm zawk tak a ni.

Open tender hi chu a zau thei ang bera puan zarna a ni a, nimahsela USA thleng pawhin puang zar mah ila, he Rawmi supply tutur hi chu a danglam chuang lo vang. Chu chuan open tender a ṭul lohzia a sawifiah ber ang.

Tukin Zalen chanchinbu-ah hian Rawmi hi agri-business hmanga kalpui tur a ni e, tih a rawn ziak. Hei hi tak tak a nih chuan kan pu ber hian Agriculture Minister ni lai hi a luahlan leh mai ang em?

8. Pawisa hian lei theih loh a nei lo tih hi an hre fuh laklawh tawh a. Vote lei nan a ṭangkai lehzual tih hi an hria a. A awlsam thei ang bera lei dan te pawh an thiam tawh a. Mipui vantlang ngaih pawha thil ṭha niawm tak hi an han chhep chhuak a. A bulṭan nana pawisa awm tam tak chu Manṭang tih angrenga chantirin an ei nghal hmak hmak a. Power Project te phei chu “Construction Stage” –ah an ei zo ti tih a. Eng emaw lai phei kha chuan “Compensation Stage”-ah an ei zo deuh vek a nih kha. Thil tihpuitlin tumna tak tak hi an nei lo va. Hetianga a tir lama eiral hi an tih chhan leh an lungawi tawkna chu a ni ta deuh ngawt mai ṭhin a ni. Garden Colony Scheme, Jhum Control Programme, NLUP, SDEP te pawh a tak ram thleng pha lo an nih vekna hian an hetiang kalphung hi chu a hrilhfiah vek mai a ni. Foreign Mau, Brandisii/ Latiflorus te pawh chutiang tho. Rawmi phei chu a chiang sa lehzual. BAFFACOS kha hetiang lama a bawlhhlawh ber a ni hial ang.

9. Dr. Hrekima ho hian kan mithiam rual ṭhukhawm se, Covid 19 aia ram leh hnam tana hlauhawm zawk, “Mau Hripui Thluaka Lût” an hmuh theih ngei a rinawm a. Chuti chu a nih chuan a nihna aṭanga bân a nih theih nana thutling a ni dawn lo’m ni?

10. Trump-a thiltih leh ṭawngkam chhuak tam tak kha, America mipuite zingah Zahpui tam tak an awm a. Heti êm êma Mizo mipuite dâwt min hrilh hnem hi a huatthlalak bakah mipui Zahlohna a nih hi huatthlala lehzual a nihna chu a ni lo’m ni?

11. Mizo mipui min zah lo lutuk, CM ni tlâk a ni tawh lo’ titu zawng zawngten hming kan pêk theihna tur ‘Portal’ te hi hawng ila, chutiang mite chuan kawngzawh te pawh kan huaihawt mai dawn lo’m ni?

Kan ram hi India ram state pachhe ber, chawmhlawm titiha awm, corruption Kairualna Ber a nih reng chhan hi kan hruaitute, a bikin kan Chief Minister neih tawhte an hna-a an tlin loh vang a ni a. Tui hnâr a fim chuan a mawng lam pawh a fim a; a hnâr a fim loh chuan a mawng lam pawh a fim thei lo an tih ang chiah hian kan rama corruption a hluar chuan a mawhphurtu dik tak chu CM a ni lo thei lo. Engvanga kum 50 dawnlai hetianga awm reng nge kan ni tih kan zawh chuan kan hruaitute diklohna awmze neia sawisel ngam kan awm loh vang a ni.

Mipui kutkhnathawkte chu eizawn­na nghet nei lova eng emaw ti kawng kawnga sawrkar ṭanpui­na-a innghat kan nih avangin sawrkar sawisel ngam kan awm lo. Sumdawng leh eizawnna dang neite pawh eng emaw ti kawng kawnga sawrkar behchhan, an tih diklohna-a sawrkarin hremna a pêk theih vengthawnga huaisen thei lo an ni deuh vek bawk.

Politician-te zingah Minister ni pha chin chu an dinhmun a nghehzui theih nana Chief Minister sawisel ngam lo an ni a. Minister ni pha lo MLA dangte chu Minister nih theihna kawng a inhawn hlauh thulha inhmakhua nana Chief Minister sawisel ngam lo vek an ni bawk.

Tichuan sawrkar thiltihtheihna, ṭanpuina hmuh nan emaw, hremna pumpelh nan emawa innghat vek kan ni a. Dawihzep awmkhawm ram leh hnam siamṭhat nana ṭul leh pawimawh thil pawha kâ âng ngam lo vek kan ni. Insawiselna kan hmuh theih chin chu Party leh Party insawisel tawnna, Kohhran leh Kohhran insawisel tawnna te mai an ni. Chu’ng chuan kawngro an su si lo.

Heng vang hian kan Chief Minister-te chu sawisel theih lohva inngaiin an huangtau em em mai a. Dawt muhlûm thlengin an duh duh an sawi mai ṭhin a ni.

Hetiang dinhmuna kan ding hi kan ram leh hnam ṭhanmawhbâwk tak chu a ni a. Zahawmna nei lo chu min hrechiangtu Central Sawrkar phei chuan min ngainêp em em reng a. Thil dang dang bâkah India ram State zawng zawng zinga Governor nihna la chang ve miah lo kan nih ringawt pawh hian, ‘I sawi zawngin i nihna a lang e’ an tih ang hian, kan nihna a tilang chiang a ni.

India a-Independent hlim khan, Sardar Vallabhbhai Patel chuan, “India ram hi ṭha taka a kal theih nan, Politi­cian-te kal diklohna huai taka dodal ngam Civil Service Officer kan mamawh a. Chutiang kan neih loh chuan India ram hi a darhsarh nghal a ni mai,” tiin a sawi a. Chu chu ngai pawimawhin Constitution-ah meuh All India Services/ IAS/ IPS te hi an lo awmtir ta a.

Tunlaia kan Politician-te an nawm an mâka an kal mai mai theihna-ah hian kan sawrkar hnathawkte huaisen tâwk lohna a lang a, a pawi hle a ni.

Zoram Thar din nan hetiang thila lo inhnamhnawi tawh ṭhin leh hetiang dinhmun chhe taka kan dinna-a mawhphurtu Politician tawh phawt chu, pensiontir a. 2023 Election-a in-candidate thei lo tura ‘black list’ hial tur an ni ang.

Mizopa dik tak tan chuan awm mai mai a hun tawh lo ve.

M. Lalmanzuala