Written by
DEBBIE RINAWMI

MIZO THU LEH HLAA HMEICHHIATE DINHMUN

Hawrawp A AW B kan neih hma daih tawh khan Mizo hmeichhiate hian thu leh hlaah hian hnuhma an lo nei tawhin hla phuah lamah pawh a sulsutu zingah an tel a, zirchian tlak sulhnu an nei tih kan hre vek awm e. Tun ṭumah hian Mizo hmeichhiate khawtlanga an dinhmun mai ni lovin Mizo thu leh hla (literature) a an thawh (contribution) han thlir dawn ila.

Mipain hmeichhia an awp behnaah chuan thuziah lamah pawh hmeichhia te an hnufual ngei ngei a. English ziaktu lar tak tak heng Mary Ann Evans (George Eliot tia hriat) te, Bronte unau- Charlotte, Emily leh Anne Bronte (Currer, Ellis leh Acton Bell hmingin an ziak) te leh midang tam tak pawhin mipa hmingin an ziak a. Hetianga midang hming lem an hman hi ‘pseudonym’ an ti.

Keini ramah pawh hman aṭangin hmeichhia te chu mipa rorelna hnuaia awm an ni a, pseudonym han hmang em awm lo mah se la, ziak leh chhiarah pawh mipa nen khaikhin ralah chuan an hmansawnna a muang hle a. Kum 1901 chhiarpui neihah khan ziak leh chhiar thiam mipa 736 an awm laiin hmeichhia chu 25 chauh an la awm thung. Mizorama sikul ding hmasa pali-na Zosaphluia sikulah pawh khan a zirlaite chu tlangval leh rawlthar an ni deuh ber tih a ni a, hmeichhe lam chu an awm a nih pawhin sawi tham an ni lo a ni mahna. Hetiang a nih mek lai hian thu leh hla phuah kawngah chuan an langsar a; ziak leh chhiar an thiam hma aṭangin hla an phuah daih tawh a ni.

Ziaktu thenkhat chuan, "Mizo hla kan hriat hmasak ber chu Chindwin kam vela an phuah chhuah khi a ni” an ti a, a phuahtu mipa nge hmeichhia tih sawi a awm lo a. Chutih laiin Tiau kan hmain Pi Hmuaki kan hmelhriat ta a, ani hi mi mal hminga hla phuahtu kan hriat hmasak ber a ni a, mel lung pawimawh tak a phun ti ila kan sawi sual awm lo ve. Pi Hmuaki hi a hla mai bakah chanchin hriat hlawhna tak a nei a. Chu chu- “Hetia hla a phuah zel chuan ṭhangtharin hla phuah tur an nei ve dawn lo” tiin a nung chungin an phum tih thu a awm a (“Nung chung chuan an phum ngei a, mahse a hla phuah thiam vang a ni lo; thlangtlak zel tumin a insingsa buai em em a, Pi Hmuaki hi a tar tawh si a, han puak emaw, zawn emaw lo chuan kal thei chi a ni lo va. Chutianga han buaipui thei lah an awm si lo. Chuvangin a nung chungin an phum ta mai niin pi pute chuan an sawi ṭhin” tia sawi awm bawk mah se la). A nung chunga an phum chhan chu engpawh ni se la, an phum laia,

Nauvate u, nau haiate u,
Ṭha te te khan min vur ru
Ti a hlaa a la chawi thei te khan hmeichhe huaisen leh tumruh tak a ni tih a lantir chiang hle a ni.

Hmeichhiain ‘hmasa ber’ nihna an neih leh chu Saikuti kha Mizo hlaa “Mizo” ti ngata phuah hmasa ber a ni. Hla phuah thiam kan sawi apianga hmaih thian miah lo chu khawtlang inrelbawlna nghet taka neih sawi danglam thei tu Laltheri hi a ni.

Tiin zai hla a’n chham rawih rawih a. Dr R.L Thanmawia’n “Mizo nula leh tlangvalte rumna thlentu bang chu, kum khuaa khar leh tawh loh tura chhut hawn tumin, mualphona chu talhtumah a hmang ta a ni” a tih ang deuh hi a ni tak tak a. Hei hian a hrin chu lal leh hnamchawm inkar zau tak bang chhut chhiatna duhawm chu a ni; chuta chin chu a eng hnam pawh an inneih pawlh thiang ta a. Laltheri zai hi khawtlang nun sawi danglam dawrh thei tlem te zing ami a ni.

Huaisen thu sawi takah chuan “Darpawngi Thinrim Zai” pawh hi sawi hmaih bik a thiang lo vang. Khati taka hmeichhe rah behna hun leh hmunah pawh khan a chunga hleihlenna awm chu ngawi bo pui mai lovin hlain a hril thei ngat a ni a, a hausenna leh dikna a duhna kha fak tlak a ni.

Hun a kal zel a, historian B. Lalthangliana’n Hun Laihawl tia a vuah kum 1920 atanga 1965 ah phei chuan Lalruali, Chali, Thangvungi, Romani te’n hlain min awi a. Thu tluang lamah Nuchhungi kan nei bawk a, ani hi Mizo thu leh hlaa a thawh hlawk em avangin Mizo Academy of Letters chuan kum 2001 khan “Mizo Academy Award” a hlan hial a nih kha.

Tun hun (contemporary) ah phei hi chuan hmeichhiate thawh (contribution) hi a zuanin a zuang dawrh dawrh hi a ni mai a. Hla/hlahril leh thutluangin lo ṭhen ta ila. Hla bikah chuan Lalsangzuali Sailo te uapna hnuaiah hmasawnna a awm ṭan a, kum 2010 hnu lamah social media-in min run hnuah phei chuan a alh hian a alh a ni hawt a.

Hmeichhe hlahril bu tichhuak hi mi 15 lai an awm tawh a, heng zinga 7 te hi English ṭawnga ziak hlang lehkhabu an ni nghe nghe. English ṭawng sawi kai takah chuan Mizo Writing in English genre hi zirna mual (academic) ah phei chuan a pawimawh em em a. Hemiah pawh hian hmeichhiate hian an thawhhlawk em em a. Hlahril bikah hian English-a lehkhabu khawr pum hmasa 5 zinga 3 hi hmeichhia an ni a, a zavai thuah pawh hian hmeichhia te dinhmun a sang viau a ni.

Thu tluang (prose) ah pawh hian Khawlkungi te, L.Thanmawii leh Zaithanchhungi ten langsar takin hma an hruai a; an kutchhuak zingah hian thawnthu mai piah lamah lehkhabu lehlin te, zinna chanchin (travelogue) te a tel nghe nghe a ni. Tuna chhinchhiah theih chinah hmeichhe thawnthu bu ti chhuak thei hi 18 zet an awm a. Thawnthu (novel) bikah hian Mizo Writing in English-ah hmeichhia te an chungnung hle a, thawnthu bu pathum kan nei tawh a, a ziaktu te hi hmeichhia vek an ni. Pathum zinga pahnih hi kan ramin kan hun tawn rapthlak tak rambuai behchhana siam a ni nghe nghe a. A chhuak hmasa ber hi Malsawmi Jacob ziah ‘Zorami’ niin kum 2015-a chhuak niin, tun hun (comtemporary period) ah hian hmeichhia te’n nasa takin hma an sawn tih lantirtu lian tak pakhat a ni.

Pathian thu zirna (theology) lamah pawh mipa angin pastor hna tawk thei lo mahse literature lamah chuan an thawhhlawk hle a. Dr.Lalnghakthuami, Dr. T. Vanlaltlani, Rev. Dr. R.L Hnuni, Dr. Zohmangaihi, P.C Laltlani, Upa P. Lianngengi, Dr. Lalrindiki Ralte, Rualzamawii, Lalremruati Rokhum, Vanlalthiani, H. Lalpianthangi, Lalfakmawii, Lalrinkimi, Dr. Lalrinawmi Ralte, Dr. Hrangthanchhungi te hi a langsar zual an ni a, an chhuanawm hle.

Hun hmasa zawkah khan hmeichhiate chu inchhunga inkhunga mipa te rorelna hnuaia awm mai tur nia an ngaih avangin ziak leh chhiar thiamtir kha ṭul tih lohna a awm ṭhin a. Hun a lo kal deuh a, lehkha zir chu mihring kan nih anga hmasawnna a nih hriain kan uar deuh deuh a. Hmeichhiate zirna lama an han kal ta tak tak chu an namai lo hle a, Mizo thu leh hla tihmasawntu leh ti hausa an ni ta zel a nih hi.

Debbie Rinawmi