CONGRESS SAWRKAR MIZORAM LEIBA AVANGA DINHMUN ṬHA
Mizoram CM Pu Zoramthanga chuan Covid-19 lèng mek chungchangah May ni 28, 2021 (Zirtawpni) khan thuchhuah a ti chhuak a, heta a thuchhuah ah hian Mizoram sum dinhmun chungchang a rawn sawina ah khan ‘kum 10 kal ta-a Mizoram leiba tlingkhawm a neih vbc. 150 kan pek ngai a awm bawk’ tiin a sawi chungchang kha dikhlel deuhna a awm nia hriatna a awm avangin thuchiang zawk sawi ṭul niin ka hria. Sawrkar liamta Congress sawrkar hunlaia Finance Minister Pu Lalsawta chuan Mizoram Budget 2018-19 chu March ni 15, 2018 khan a pharh a, khata ṭang khan khatih laia Mizoram leiba dinhmun a hriat theih.
Hmun hrang hrang aṭanga sawrkar sum dehchhuah belhkhawm Gross State Domestic Product (GSDP) hi leibat chungchanga sorkar sum dinhmun hrisel dan tehna hmanrua pawimawh tak a ni a, pakhat dang leh chu Fiscal Deficit Rate a ni. A hnuaiah hian GSDP aṭanga chhuta Sorkar sum dinhmun tarlan a ni:
MIZORAM SORKAR LEIBA DINHMUN-
I. Liabilities (In Crores)
i) 2011-12 - Rs. 4,548.45 Cr.
ii) 2012-13 - Rs. 5,114.20 Cr.
iii) 2013-14 - Rs. 5,608.38 Cr.(actuals)
iv) 2014-15 - Rs. 6,550.39 Cr.(actuals)
v) 2015-16 - Rs. 6407.39 Cr. (actuals)
vi) 2016-17 - Rs. 67525.02 Cr. (actuals)
vii) 2017-18 - Rs. 7300.30 Cr. (actuals)
viii) 2018-19 - Rs. 7315.55Cr.(actuals)
India ram state zingah Mizoram hi leiba (₹78.8 billion) neih tlem lamah pathumna niin Sikkim (₹45.9 billion) leh Arunachal Pradesh (₹51.5 billion) hnungah a awm a, India ram state zinga leiba nei hnem zual panga (5) te chu a hnuaia mi te hi an ni:
Total Outstanding Liabilities of State Governments
1. Uttar Pradesh - ₹4582 billion
2. Maharashtra - ₹3939.9 billion
3. West Bengal - ₹3344.9 billion
4. Tamil Nadu - ₹2570.7 billion
5. Gujarat - ₹2484.1 billion
(Reserve Bank of India)
II. Liablities as % of GSDP
Hei hi leibat chungchanga Sorkar sum dinhmun hrisel dan tehna hmanrua ber a ni a, % a hniam hian sawrkar sum dinhmun a ṭha tihna a ni. Sawrkar budget document aṭang leh Reserve Bank of India te aṭanga hriat danin MNF sawrkar hun chhung 2004-05 aṭanga 2008-09 inkar khan sorkar sum dehchhuah zawng zawng GSDP aṭanga Mizoram leiba chu:
2004 - 102.6%,
2005 - 108.9%, 2006-106.2%,
2007-101.9% & 2008-103.5% a ni a, hemi hunlai i.e., 2004-08 hian Mizoram sorkar sum leiba chu sawrkar sum dehchhuah zawng zawng aiin a tam zawk a, MNF sawrkar lai khan leiba avangin Mizoram dinhmun kha a lo chhe viau hman a, Financial Crisis kan nei a ni.
Tunah erawh chuan Mizoram leiba avanga a dinhmun tehfung a chunga kan sawi tak ang, tehfung dik taka tehin a hnuaia mi ang hi a ni:
i) 2004- 102.6%
ii) 2005-108.9%
iii) 2006-109.1%
iv) 2007- 101.9%
v) 2008- 103.5%
vi) 2009- 90.6%
vii) 2010- 71.8%
viii) 2011-73.0%
ix) 2012- 63.51%
x) 2013-14 - 54.46%
xi) 2014-15 - 62.90%
xii) 2015-16 - 47.90%
xiii) 2016-17 - 46.90%
xiv) 2017-18 - 41.15%
xv) 2018-19 - 32.89%
III. Liabilities as % of GSDP Thirteenth Finance Commission in Mizoram tan a him chin tur min bituk zat.
i) 2011-12 - 85.70%
ii) 2012-13 - 82.90%
iii) 2013-14 - 79.20%
iv) 2014-15 - 74.8%
v) 2015-16 - -
A chunga kan hmuh ang khian leibat chungchanga Mizoram dinhmun chu Thirteenth Finance Commission in a beisei leh min bituk sak aiin a that zawk viau bakah Congress sawrkar ah hian MNF sawrkar lai aiin leibat chungchanga sorkar sum dinhmun hrisel dan tehna hmanrua atangin Mizoram dinhmun chu a let aiin a ṭha zawk tih a chiang a, hemi bakah hian budget sum indaihlohna avanga hmun dang atanga bat chawp ngaih avanga ram sum dinhmun teh Fiscal Deficit Rate tih a awm leh a, hetah hian a rate hi Finance Commission chuan 3% aiin a sang tur a ni lo, hei aia a sang chuan ram sum dinhmun leiba avangin a chhe hle tihna a ni tiin a sawi a. Mizoram Fiscal Deficit Rate hi Congress sawrkar lai kum 2017 leh 2018 khan 1.81% leh 1.59% niin a him chin chanve aia hniama tla thla tawh kha MNF sawrkar ah hian a pungchho chak hle a, kum 2019 leh 2020 khan 4.62% leh 6.87% ah a pungchho tawh a, a hlauhawm chin let aia tam in a pungchho tawh a, Fiscal Deficit Rate hi 3% aia a san chuan sawrkar a inrenchem lo hle tih a kawk a ni.
Mizoram sum bawm enkawltu tuna Mizoram Finance Department chelhtu Mizoram Chief Minister Pu Zoramthanga hian a department enkawl lai hi chiang leh zuala zirchiang leh turin ka ngen duh a ni.
Source: Mizoram Budget Documents & Reserve Bank of India, Vanglaini.
Lalhruaitluanga Bawitlung