MITTHI NGE KAN RAL AN CHHUNGTE

A hmasa berah chuan ‘ral’ tih zawmze ṭobul kan hre thei tawh lo a, hei hian sawi chian a tihar ve bawk a ni. Mi ṭhenkhat chuan “Tualkhel ralah Lalvung ka tlan ngai lo e” tiha ‘ral’ nen an han sawi zawm a, ‘thihna’ hi kan hmelma, kan ral a ni a, mitthi chhûngte hmelma ‘thihna’ kha keini tan pawh hmelma a ni tih lantirna atan kan inral ṭhin an ti a. A nih duh hmel ve hle na a, rinthu mai a ni a, chawtak khûka khûkpui chi a ni hran lo ang.

Tun hma daih tawh, keini ang duangin khawvel eng kan hmuh ve hma daih khan kan nu leh pate rual zingah pawh he thu lo chai laih laih hi an awm tawh ṭhin a. JFa bawk hi hetiangah hi chuan a hming a lang lo thei lo, ani pawh hian sawi a han tum zuau zuau na a, a sawi thei lo nge a sawi chak lo ni zawk dawn ni, “Tribal Research Office-a hnathawk-ho hian mi fiam nan an lo hmang a, ‘Mitthi hi nge i ral ṭhin a, a mitthi chhungte zawk?’ min lo ti a. A ni tak a, ‘Mitthi ka ral’ te kan ti bawk ṭhin tak na’ng a, ṭawngkam ringawtah phei chuan ral tur awm tawh lo a mitthi aiin a mitthi chhungte hi kan ral zing zawk ṭhin,” a ti ringawt a, a bak sawi zui eng mah a nei ta lo ni tur a ni.

Hetianga an lo intih ṭhin dan aṭang hian mi tu tu emaw chuan a mitthi kha ni loin an chhungte zawk an lo ral fo tih a rin theih a. Chutianga a mitthi zawk ral loa an chhungte zawk ral ṭhin chu tun thlengin mi eng emaw zat an la awm zel tih pawh social media a sawi ho chang hian a hriat theih bawk. Hetianga an chhungte zawk ral daih ching an awm avang hian a tu bera hi nge kan ral tih kan chiang thei ta hlawm ṭhin lo a, inzawh ngai awm lo taka lang kan inzawt ta ṭhin a lo ni.

Kan phuah chawp ngial te a nih ngawt loh chuan heta ‘ral’ thumal ngawr ngawr hi chu sawi fiaha a ṭobul han sawi chiam ngaihna a awm tawh lo. Amaherawhchu, mitthi kan ral hian mitthi chhungte inah kan va leng a, an khawhar hnem tur emaw, anmahni kawm tur emawin kan kal tihna a ni. Chutianga mitthi rala kalte chuan ‘zu thlum ṭha’ tak takte an pu lut zut zut ṭhinin a rinawm a. Chu chu Vai lo len hma khawvel ni ta se, Vai len hnu daihah pawh an la ching ni awm tak a ni. December 14, 1914-a Senvawn khuaa Presbytery inkhawmpuia an thu ‘pass’ pakhat chu “Mitthi ralna atan zu lei loh tur” tih a ni a (Zoram History, 73). An thu rel hi kan hmu ve phak lo a, a dik turah ngai ila. Thing leh raw innawh lai, Pathian thu awih leh sakhaw hlui biate an la inpawlhsawp lai, hawi zawng inang loa an khawsak hun lai ngang kha a la ni a. Mitthi an awmin, a raltute khan zu ken loh tur an tihna a ni ang. Pawisa inpek an la ching lo ang a, a ‘refreshment’ zawngin an inlenpui ṭhin a ni mahna. Pathian thu awih an pung chho zel a, an tan khap bur a nih avangin zu a tlem tial tial a, mitthi chhungte insenso phuhruk thei tur zawnga sumfai leh thilpek hmanga inral hi an ching zui ta zawk a ni mai awm mang e.

Mitthi ralah hian tunlai angin khuang nena zai chiam an ti ngai lo teh reng em maw ni, R. Zuala chuan, “Mitthi ralnaah te phei chuan an zai ngai reng reng lo. Hemi ziaktu pawh hi khawhar ina zai avanga upa ṭhenkhatte sawiselna tuar zingah a tel ve phak a ni. ‘In zai tlut tlut a, mitthi lu men pawh in ni lo, mitthi lu lam in nih hi,’ tia upa ṭhenkhatten an hriat thiam loh pawh kum sawmli emaw lek a la ni,” a ti a (Khawithlar, 100). Hmanlai tak takah kha chuan chhiat zanah an zai ngai lo a, ṭhat zanah chauh an zai khawm dial dial ṭhin a ni awm e. Chutiang chu chhawm zelin R. Zuala te hun laiah pawh mitthi ralnaah chuan upa ṭhenkhat chuan zai ho chu tih awmah an ngai lo tih kan hre thei.

Eng pawh ni se, kan thu chai bera zel chauh kha sawi zui ila. Senvawn Presbytery chungchang ziaktu kha Lalhmuaka a ni a, ani khan ‘mitthi ralna atan zu lei loh tur’ tih ṭawngkam a hmang tih kan hria a. Chutiang bawk chuan R. Zuala pawhin ‘mitthi ralnaah an zai ngai lo’ a ti ve bawk a. Hemi ṭawngkam pahnih lek aṭanga kan hmuh theih chu, ‘mitthi an ral’ a, an chhungte an ral lo tih a ni. Chuti ni lo se, ‘mitthi chhungte ralna atan zu lei loh tur’ tih te, ‘mitthi chhungte ralnaah an zai ngai lo’ tih te an hmang em em ang; mahse, an hmang si lo.

JFa pawh khan chiang mang loin a han sawi nuah nuah bawk tak na a, mitthi tho kha amah khan a ral ve ṭhin a. Chumi finfiahna chu hmun hnihah chiang takin a awm. Hamlet bûah khan Horatio khan Hamlet-a hnenah khan, “Ka pu, i pa rawn ral tuma lo kal ka ni e” a ti a (Hamlet, 2001, 15) “Ka pu, i pa a thi tih ka lo hria a, nangmah rawn ral tuma lo kal ka ni e,” a ti reng reng lo. Hei bakah hian amah JFa vek hian a thaikawi palai bawngte-ah, “Tlangnuam Veng lehlama ka mitthi ral ka lo hawnin thla ral lam hek fe tawh mai chuan romantic rilru eng emaw hi min neihtir ta a,” a ti leh bawk a (JF-a Love Letter, 78). Tribal Research Office lama thawkte kha a chhang fumfe lo na a, amah hian ‘mitthi kan ral’ tih chu a hman dan zawk a ni tih a tilang chiang hle.

Laltheri pasal Dinmanga an that a. K. Zawla ziah dan chuan, “Laltheri vahte chuan an ral a, Laltheri chuan a pasal chu vawk sum sarihin a thlaichhiah a. Inthlaichhiah hi hmanlai dan a ni a, a sa chu mitthi raltu leh thlan laitute ei tur a ni,” tih a ni a (Mizo Pi Pute, 2011, 308). A hmaa mi ang bawk khan hetah pawh mitthi chhungte ni loin mitthi an r^l tih kan hre thei.

Thawnthu ngaihnawm tak mai, ‘Tualvungi leh Zawlpala’ thawnthu kan nei a. Zawlpala a thi a, Tualvungi ko turin vahui an tir a. Khami ṭuma vahuiin Tualvungi a va koh khan engtin nge a tih kha?
“Hui hui e, ka ti te hui hui e,
Ṭuanah Zawlpala a thi e,
Tualvungi’n va ral rawh se ka ti hui hui e,”
tih a nih kha maw. Kan thawnthu lar ber pawlah pawh Zawlpala thi chu ‘Tualvungi’n va ral rawh se’ tih a ni a, Zawlpala nu emaw, Zawlpala pa emaw, Zawlpala chhungte emaw ral turin vahui khan Tualvungi kha a va ko reng reng lo. A thi bera kha ral turin a ni a va koh ni. Vahuiin a koh tak tak leh koh tak tak loh lam a ni lo a, kan ṭawngkam hman dan kan chik zawk a ni.

A nih leh engati nge heti tak maia kan buaia kan ral bera pawh kan hriat tak si loh? A chhan hriat a har hle. Ṭawngkam hi kan duh duhin kan siksawi a, khaw hrang hrang ṭawngkam chheh duh dan a inang lo a, khaw khatah pawh veng hrang hrang ṭawngkam a inang lo thei bawk. Chutiang karah chuan ‘mitthi chhungte’ zawk kha an hming lam riin ‘Ka va ral ang e’ kan ti kan ti a, an chhungte zawk hming kan lam ve fo si avang khan kan ral bera kha kan hre lo a, kan bo zo ta a ni thei awm e.

Lenchungho hi an sawi ṭhin a, an chanchin hi a nuihzatthlak zawnga sawi a tam hle. Sawi dan pakhatah chuan ni khat chu Lenchung nu pathum hian an veng lehlama mi mitthi an ral a. An mitthi ral bera chu tu ma’n an lo hre lo a ni awm a. An hawn kawngah chuan an mitthi ral chu khawi ber kha nge ni ang tiin an inzawt ta a. Pakhat chuan, “Kan mitthi ral chu tuala an rawh ṭhen ṭhi ṭhe kha a ni lo’m ni?” a han ti a. Pakhat dang chuan, “Luhkapuia putar vaibel pak tulh tulh kha a nih kha,” a lo ti leh a. Pakhat dang leh chuan, “A ni lo reng reng, bang thlanga ṭhi awrh zuar kha asin,” a lo ti ve leh e an tia lawm. Lenchungho chu mawlmang tak takin an chhuah ṭhin a. Hetah pawh hian mitthi ni na na na kha vaibel la pak thei angah te an ngaihtir a. He fiamthu phenah hian an ral kha chu ‘a thi daih tawh’ tih chiang takin a inphûm tel a ni. Anni Lenchungho ang deuh hian mi ṭhenkhat chuan kan ṭawng hman dan a mumal loh avangin kan ‘ral’ bera kan hre ta hlawm lo chu a nih hi.

Hmanlai khan inthawina tih ve mai tur chi khat, ‘Kang ral inthawi’ tih a awm a. Thingtlang lo hal vanga nungcha kang hlum zawng zawng khawngaiha an ralna leh nungchate siamtu chunga thuphachawina a ni awm e. A ṭhen chuan ramhuai fa an hal hlum palh thulha sûnpuina leh ralna hun a ni a, ramsate pawh an kawhtir tho an ti bawk. Lo hal aṭanga a ni hnihna emaw, a ni thumnaah emaw an hmang ṭhin. Lo hal tuk chuan nungchate siamtu kha a thinur sosan lai a ni a, lung te a tilum a, thingluang te a tawlhtir a, inhliam a hlauhawm an ti a ni (tu mah thinur tur awm lo mah se heng thil hi a thlen palh a hlauhawm sa ve reng reng a). Khaw tinah an hmang vek lem lo an ti, a hmang ngai lo khua an awm mai thei e. An hman hun pawh hi a ṭhen chuan lo hal zawh tuk ti pawh an awm tho. An hman hun leh an hman dan chu eng pawh lo ni se, ‘kang hlum’ kha an ‘ral’ a, a kang hlum lo an ‘ral’ ve lo tih kha kan hriat tur chu a ni.

Kan pi leh pute khan mitthi rau rauah hlamzuiha thi an ral ngai lo, mihring la tling lo anga ngaih an nih avangin an ral ngai lo an ti. Ṭawngkamah pawh a mitthi ngeia hi ral zel ila hetianga inhnial buaia a hre zawk nih inchuh te hi a ṭul lo ang a, ṭul loa buai buai kan pumpelh thei ang. Mitthi chhungte hming lama ‘ral’ tih nena kan hmang zui zel duh ṭalh a nih pawhin kan ṭawng hi chu “Chumi khami ka tihna” tih theih a ni zel a, a pawi lem loah ngai ila; mahse, kan rala tak hi chu ‘mitthi’ a ni tih kha i hre ṭheuh ang u.

Rempuia R. Lûtmang