Written by
Zothanpuia Class : X Roll No : 4 Govt. Bethlehem Vengthlang H/S

Tuihna humhalh

Mihringte hi tui tel loa khawsa thei lo kan ni a, kan taksa hmun zâ-a ṭhena hmun 80 lai hi mithiamte chuan tui niin an sawi a ni. Tui pawimawhzia hi mitin hriat a ni a, chaw tel loa hun engnge maw chen kan dam theih laiin tui tel lo chuan ni 4 chiah kan dam thei a, zing kan thawhhlim aṭanga zan kan mut dawn thlenga tui kan hman dan aṭang hian tui hi kan nunna hnár a nih piah lamah a tel lo chuan ni khatté pawh kan khawsa thei lo tih a chiang hle âwm e. Chuvangin mihring dam khawchhuahna atan tui hna vawnhim te, tui renchemte hi kan tih mâkmawh a ni.

Mihring kan pung zel a, Pathianin min siam danah pung zel tur pawh kan la ni, thiamna pawh a sangin hma kan sawn zel bawk. Tin, thingtlang lamah tlangram lo nei mi kan nih avangte hian thing leh mau, nungchate kan suat lo thei bawk si lo a, mihringte kan fimkhur loh avang leh kan hma huna kan thlah lo la awm zel turte kan ngaihtuah thlen phak loh avanga kan dam khawchhuahna tura Pathian min pek, ram ngaw leh nungcha, lui té leh lui lian, tuikhur leh a hnárte kan humhalh loh avangin tui in tur thianghlim, hnianghnara hmuh tur hi kum 2050-ah phei chuan mithiamte hian kan ván hle dawn niin an sawi. Ṭhenkhatte phei chuan kum 2030-ah chuan tuihna kangchat vanga harsatna namen lo leh hun khirh manganganthlak tak kan tawng dawn a ni an ti ve thung bawk. Hemi awmzia chu kan hmalam hunah hian mihringte’n duhâm chin tawk kan neih loh avang hian kan chhehvela Pathian thil siam dang ramngaw leh nungcha, tuikhur leh a hnar kan suasam chhiat nasat tawh em avang hian harsatna namen lo kan tawk ngei dawn tihna niin a lang.

Mizoramah chauh ni lo India ram leh khawvel hmun hrang hrangah pawh tui thianghlim hi a tlem tual tual a, sattelite-a a lan dan chuan khawvel hmun hrang hranga lui luang za-a sawmthum leh pasarih hi a bo tawh an ti a ni.

Public Health Engineering Department, Mizoramte’n an zir chian danin kum 2012 kum khan Mizorama mihring chenna khaw 777 zing aṭangin tui harsa khua hi khaw 66 chauh an ni a, kumin 2021-ah hi chuan tui harsa khua hi khaw 350 kan ni ta dawrh mai. Tun hnai lawkah kan lui lian leh sei ber Tlawng Lui hnár a kangchah thute pawh media hrang hrang aṭangin kan hre ṭheuh awm e.

Kan tui hnár kang tawhte tuihna thar a lo awm leh theih nan sawrkar lam te, Public Health Engineering Department te, Kohhran leh NGO, tlawmngai pawl hrang hrang te, mimal ṭhahnemngaite’n theihtawpin hma an la a, PHED leh YMA-te phei chuan thawh dunna thuthlung an siam nghe nghe a ni. Chutih rualin sawrkar, YMA, V/C leh Local Council emaw ringawt kuta kan dah chhung chuan kan hlawhtling thei ngai lo ang. Tin, sawrkar lama thuneitute pawhin an thuneihna dik taka hmangin ram leh mipui ṭhatna turin kengkawh sela a duhawm hle a ni.

Chuvangin, naktuka tui kan tlakchham loh nan engnge kan tih tak ang?

1. Mi tinin tih theih kan nei vek, keimah hi ka ṭangkai ve a ni tih hria a, ṭhahnemngai leh inlungrual taka khawtlang kan ṭanrual a, ke kan pen a pawimawh hle a ni.

2. Mahni in hmun leh huan ramah te, lui kamahte leh a bik takin kan tui lakna hnár ber Tlawng hnarah Hmawng leh Ngiau, thing dangte leh mau, changel leh hnim kan phun leh ang.

3. Khaw tinte hian kan khaw lui kam, lo leh huan atan vah phal loin humhalh chin kan nei ang.

4. Ṭawih thei lo plastic lam chi reng reng duh-dah taka paih mai mai loin hman nawn theiha siam emaw a hmun tura paih emaw hal ral emaw ṭhin tur a ni. Hei hian kan tuikhur leh luitê te, ṭawih theih lo plastic lam chi reng rengin a tihbawlhhlawh ṭhin lakah kan venghim thei dawn a ni.

5. Van ruahtui khawl kan uar ang. Chhung tinte hian a tlem berah thla hnih daih tal van ruahtui khawlna tur ngaihtuah ila, hei hian ṭhal laia kan tui harsatna tam tak a su kiang ang. Ruahtui khawl hi tuihna thar zawn aiin a awlsamin a hlawk zawk bawk a ni.

6. Tuihna siamtu ramngaw kan humhalh uar sauh sauh ang. Tun laia ramngaw ṭhiattu huathlala ber chu awlsam taka thing zaina khawl (chain show) hi a ni.

7. Tui semna (water connection) hmanruate dimdawiin kan vawng thianghlim ang. Tui min chawisaktute an ni si a.

8. Keimahni leh kan thlah lo la awm zel turte hmakhua ngaiin hmasawnna tur pawh ni se la tuihna siamtu thing leh mau te, ramngaw awmsa tichhia emaw a ṭhiat zawng emawa project engmah kan khuaa dah kan phal lo ang.

9. Ram kang hian tuihna a tihchhiat tel ṭhin avangin kangmei laka kan him nan ṭhal tirah lamlian sira hnim ro kan thian ṭhin ang. Lo kan hal dawn pawhin uluk takin mei kawng kan sial hmasa ṭhin tur a ni.

10. Kut hlei vanga ram hal ching, kangmei chhuahtu man chhuahte na taka hrem an nih theih nan kan bawhzui ang.

Tui harsat leh khawkhéng hi tumah thliar hrang lo, mi hausa leh rethei te, mi ropui leh thil titheite chungah ang khata lo thleng vek, mi zawng zawngin kan tawrh a nih avangin a tiziaawm tur emaw tuihna kan neih theihna tur emaw pawh hian khawtual mi kan pawimawh ber a, khawtlang pumpui kan ṭanrual a ngai tak meuh meuh a ni.

Mihring dam khawchhuahna atan tuihna vawnhim mai bakah kan leilung, boruak, tui, ram ngaw leh nungchate humhalh tur hian ṭan i la thar leh ang u. Hei lo hi ram kan nei lo tih hre reng chungin Pathian hnenah finna leh ṭanpuina dil chung zelin hawh u, i ṭang tlang zel ang u.

(He article hi Mizoram Pollution Control Board leh Mizoram ENVIS Hub ṭangkawpin World Environment Day, 2021 puala ‘Online Article Writing Competition for Mizoram School Eco-Club Students’ a buatsaiha lawmman pakhatna dawngtu a ni.)

Zothanpuia Class : X Roll No : 4 Govt. Bethlehem Vengthlang H/S