Written by
Zohmingthanga

RT-PCR Lab. din nan in thar sak aiin A awm sa siam rem a pawimawh zawk

RT-PCR (Reverse Transcriptase Polymerase Chain Reaction) bik chu sawi loh, laboratory hrim hrim pawh a mik a mak hre lo hian i'n sawi ve teh ang; a 'boruak' lai a ni bawk a lawm le.

Laboratory chungchang hre map lo mah ila, hei erawh ka chiang: Covid-19 hripui lêng kaihhnawihah hian kum hnih emaw vel nghah ngai tur laboratory in (building) thar ṭha tak sak aiin, tuna in awm sate swab sample endikna tur laboratory dinna atan siam rema hman ṭangkai thiam a pawimawh zawk, tih hi.

Tunah mamawh a ni
Hospital & Medical Education (HME) director Pi Dr T Lalhmangaihi'n June ni 2, 2021-a Lungleia press mite hmaa a sawi zinga pakhat - Civil Hospital, Lungleia RT-PCR laboratory dinna atan North Eastern Council (NEC)-ah cheng nuai 780 hû detailed project report (DPR) thehluh a nih tawh thu kha a hlawhtlin beisei ta ila. Sum a tam bawk a, laboratory chu a in ringawt pawh ṭha tak, RCC ngeia sak a ni turah ngai bawk teh ang.

RT-PCR lab. dinna tur DPR chu a nih ang angin NEC-in pawm ta se, in sak chhung ringawt pawhin hun a duh fê dawn a, a taka hmang tur chuan tun aṭanga kum hnih tal a la ngaiin a rinawm. Tunah in sak ṭan chu sawi loh, NEC-in DPR a pawm tawh e, tih pawh la ni lo, DPR thehluh chauh a ni a, chu'ng zawng zawngte nena ngaihtuah phei chuan, 'Damrei nghah thil' a la ni hial mahna!

Tun aṭanga kum hnih hnuah chuan Covid-19 a léng tawh lo mai thei a, a la léng a nih pawhin mi tam zawkin Covid-19 vaccine kan la hman tawhin a rinawm a; chuvang chuan, swab sample endik chiam chiam a ngai tawh lo thei bawk. Tuna Lunglei mipuiin kan mamawh tawhna nena ngaihtuahin, RT-PCR lab. ṭha leh changtlung dinna tur DPR la thehluh chauh hi a inmil thlâwt lo a ni.

Chuvangin, tuna DPR thehluh mek hi nghah ngawt ngawt chi a ni lo. Tunah kan mamawh tawh miau a, Lunglei Civil Hospital-a in leh pindan hrang hrang awm sate hi RT-PCR lab. bun nan a ṭul ang anga sîksawia siam rem hi tuna kan mamawh chu a ni. Kháwl lah a awm sa khiau a, kháwlin mamawh dang a neih pawhin, sawrkarin a ngaihtuah zui tawh chi a ni ang.

Duh dan leh tum dan inpersan
Media-a kan hmuh dan chuan, HME Director hian Lungleia press mite a hmachhawnnaah, Mizoram sawrkarin Lungleiah RT-PCR lab. din a tum thu a sawi rualin, Thorang bialtu MLA Pu Zodintluanga'n RT-PCR kháwl a pek chu tun dinhmunah chuan hman tumna a awm rih loh thu a sawi a ni àwm a. RT-PCR lab. din chungchangah hian Lunglei leh Mizoram chhim lam mipuiin tun dinhmuna kan nghahfâk ber chu Pu Zodintluanga'n khawl a pek tawh hi bun a, swab sample endik nan hman hman thuai a ni ber a. Mahse, chhim lam mipui duh dan leh sorkar duh/ tum dan hi a inpersan hle! Kan sawrkar hian chhim lam mipui hi min ngainêp hlein ka hria.

HME Director vs Expert Team
HME Director vêk khan June 15, 2020-a Mizoram sawrkarin a tirh expert team-te'n kan Civil Hospital-ah RT-PCR lab. a din theih tih an hmuh chu a rintlak loh niin a sawi mauh mai bawk a, "A taka thawktute ngei an tel loh avangin tih fuh loh deuh a awm. Enfiahtute'n hmunhma a awm tia an report chu a rintlak tâwk lo," tiin a sawi a ni àwm e.

ZMC-ah RT-PCR lab. din a nih theihna atana sorkarin a pùr leh a rin berte chu Lunglei Civil Hospital entu expert team-te tho hi an ni a; 'An hmalakna leh ṭhahnemngaihna avangin ZMC-ah RT-PCR lab. din a ni,' kan ti thei ang.

Expert team-te ngaihdan chu ZMC-ah pawm thlap a nih lai leh an hmalakna aṭanga RT-PCR lab. din a nih hial laia Lunglei chungchanga pawm a ni ve tlat si lo hi a mak a ni. HME Director thusawi hi expert team member-te tan chuan a na ve ngâih ngâih viau mai thei a; chhim lam mipui tan pawh a ná a ni. Laboratory din chungchangah anni aia rin tur hi Mizoramin a nei chuang em maw ni le?

Expert team member pathumte'n an sawi hi i'n tarlang teh ang. Chu chu 'Lunglei Civil Hospital hi (room in enfiahte pawh tel vekin) RT-PCR lab. atana pawm tlak a ni lo rêng em ni?' tih zawhna an chhànna a ni.

Dr H Lalhlenmawia, HoD, 
Dept of Pharmacy, RIPANS

A tàwp berah building chhâwng chung lama room en a ni a, a room awm dante enin Rt-PCR bun theihna tura cheibâwl mai theih tura ngaih a ni ta a ni. He hmun remchan theih dan tur hi a hmuna awmte nen sawihoin, hospital inenkawlna leh ruahmannaah harsatna awm lo theih tur a sawiho a ni. Hmalak dan tur ruahmanna siam theih dan turte sawihoin, a hnaiha damlo ward awm pawh kha a ṭul anga sawn dan tur ruahman theih ni tih sawi a ni bawk. Kha room kalpawhna atan khan gate pakhat hman a nih theih dan tur te, gate leh room inkar panna corridor pawh vantlang kal lohna tur atana ruahman theih a nih dan turte enhoin sawiho a ni bawk.

Prof. John Zothanzama,
Professor, Dept of Biotechnology, MZU (University of Minnesota, USA aṭanga post doctorate zo)

Microbiology lab. min entir hmasak ber kha chu a awmna a laili mah mah deuh kan ti a. Building chung lamah mi dang tlawhpawh theih loh tura rem room ruak kan enho kha ṭha kan ti tlang kha a ni a. BSL-2 criteria anga uluk taka cheibàwl phawt chuan hman theih tur chu a ni.

Dr Vanramliana,
Assistant Professor, PUC

Tun dinhmuna Truenat test nana hman mek room saw chu a zîm deuh kan ti a, tin, natna dang test-nate nen a inhnaih avangin room dang kan en a. Rt-PCR setup na tur room kan indentify a, mahse, he room hi chei ṭhat a ngai ang a, damlo awmna nen a inhnaih deuh avangin room sîksawi a ngaih tur thu kan sawi bawk.

HME Director sawi dang
Lungleia press mite hmaah vêk HME Director chuan, tun dinhmunah Thorang bialtu MLA Pu Zodintluanga'n RT-PCR kháwl a pek chu hman tumna a awm rih loh thu a sawi bawk a; "RT-PCR hi mâwlmang taka inpek ngawt chi a ni lo. Mamawh dan leh a ṭul dangte department lama thawktute nen inráwn tlánga inpek chi a ni. RTPCR kháwl petu pek dan hi awmze nei lo, 'pressure cooker inpek ang' deuh mai a ni," a ti nia tarlan a ni. Hei pawh hi kháwl petu MLA tan chuan a na viauin a rinawm.

Thil mak em em mai dang leh chu, HME Director-in May 7, 2021-ah Civil Hospital Lunglei Medical Superintendent hnenah lehkha thawn a, Pu Zodintluanga'n RT-PCR kháwl a pek tawh chu a rang thei ang bera bun tura a hriattir tawh chu, kháwl a him leh him loh endik tura hriattirna a nih thu a sawi kha a ni.

HME Director-in lehkhaa a ziah dan chu: "You are requested to install the RT-PCR machine which was donated by Pu Zodintluanga, MLA at Microbiology Deptt., Civil Hospital, Lunglei at the earliest. Compliance report is submitted to the undersigned," tih a ni. English ka thiam ve chhun chhunte ka'n sâwr khawmin, Sap ṭawnga 'install' tih hi Mizo ṭawngin 'endik' tihna a nih ka la hre ngai lo. Kháwl bun (install) tura a hriattir tawhna lehkha, kháwl a him leh him loh leh hman theih a nih dawn leh dawn loh endik/enfiah (check) tura hriattirna ang chauha a sawi leh si hi...!

Health Minister-in a sawi tawh
Health & Family Welfare minister Dr R Lalthangliana'n June ni 15, 2020-a Aizawla community quarantine centre hrang hrang a tlawhnaah, Mizoram chhim lam tan Lungleiah swab sample endikna RT-PCR dah tum a nih thu a lo sawi daih tawh bawk a. Mahse, tun thlengin bun a la ni ta lo.

Media report-ah chuan Health Minister chuan, "NHM aṭanga RT-PCR lei chu Lungleiah dah tum a ni a, kháwl thar hi a rawn thlen thuai beisei a ni. RT-PCR kháwl hi páwng dah ngawt theih a ni lo a, bio safety level cabinet a ngai a, hei hi Lunglei Civil Hospital-ah tih theih rin a ni," tiin a sawia tarlan a ni. IPR press release-ah chuan, "Lunglei lama khawl thar dah tur chah mek pawh vawiinah mithiam pathum (Expert Team a chunga kan tarlante) tirh phei an niin, anni hian khawl bunna turte an en fel dawn tih a sawi," tih a ni thung. (https://dipr.mizoram.gov.in/po...).

Zohmingthanga