RAW CHîN
MIZORAM KUT HNATHAWKTU SUM DEHCHHUAH NAN MAU - RUA CHIN:- Kan ram ro hlu, thing leh mau an ni a. Kan chin leh phun pawh ni lo vin, Pathianin Ramngaw thing leh mau, nungcha, parmawi tinreng leh lui nungchate min pe a. Nimahsela, a chhunga cheng mihringte'n nasa takin kan suasamin kan tichereu mek zel a. Ramngaw pui, Ramngaw ṭha chu kan nei tlem tial tial a. Tin, mau pawh a lo rêm tial tial a. Mau ṭha leh sah tlakte pawh an awmna a hlain, a ril tawh hle a. Mau hian Mizo nunah thuk takin hmun a luah a, kan pi leh pute hun aṭang tawhin kan ṭangkaipui em em a ni. Kan chenna in sakna châk leh ren, chhuat leh bang atan te, kan phurh hlân – Em /pai em, paikawng, kho/fawng, arbawm, bawmrang, chem fawng, tuthlawh fawng, tuahthingahte leh kan chawhmeh mautuai tui takte an ni a. Mizo ei leh bar leh mamawh (economy) - ah hian ṭangkai leh pawimawh ber a tling hial awm e. Nimahsela, kan ramah a tam avangin a hlutna leh ṭangkaina kan hre duh lem lo va, kan ngaisang lovin, kan hlut em em lo niin a lang. Mautuai hi chawhmeh tui leh ṭha a ni a, tui kan tih angin kan chawisang lem lo. A chhan nia lang chu, awlsam tak a kan hmuh leh lei theih vang niin a lang.
MIZORAM MAU:- A chung a kan tarlan angin, kan ramah Pathianin mau tam tak min pe a, an hlu takzet zet a. Thingtlang mite tan leh khawpui a cheng ni tin sum zawngte tan an hlu takzet a ni. Mizoram mihring tam takin kan ṭangkaipui a, ‘an hlu’ tih hi kan chhut ngai lo mai thei. Mizoram chhungah hian mau chi hrang hrang 36 vel kan nei a. Kan mau neihte hi hma khawsang aṭanga kan neih, tualṭo (Native/indigenous species) leh ram dang aṭanga kan lak luhte an ni a. Kan ram a mau tam ber nia hriat chu Mau tak a ni a. Mau tak hi kan chelek nasa em em a, a mautuai kan ei nasa a, in sak nan leh huan hung nan kan hmang nasain a ṭangkai hle. Phulrua, Rawnal, Rawṭhing, Rawmi, Rawthla etc hmun hrang hrangah hmuh tur an awm a. Rawmi hi raw lian leh ṭha a ni a. Thingtlangah, In chhuat phah leh tui-um atan an hmang ṭhin a, a ṭangkai tak zet a ni. Phulrua, Rawnal leh Rawṭhing pawh kan hmang ṭangkai hle. Kan hriat angin kum 50 danah kan mau leh ruate an parin, an rah ṭhin a. An par leh rah zawhin an thi vak ṭhin a. Hei hi Mizovin, "Mautâm" kan tih ṭhin kha a ni a. A rah khat hle a, a zung aṭangte a puak kehin, an chawr novin an inthlah pung (multiply) ve zel a. A tâm rah aṭanga pung chu thil ṭha tak a ni ngei ang.
SUM DEH CHHUAH NAN, MAU LEH RUA CHIN A ṬUL EM:- Kàn hriat ṭheuh angin, thing leh mau kan ngah kan inti a. Nimahsela, nasa tak a kan tih rêm leh tih kan ṭhin avangin, hman tlak leh sah tlakte awmna chu a lo hla in, a lo ril ta hle a. Kan ni tin mamawh leh sum thawh chhuah nan, a lakkhawm a, sahna, put leh phurhna man a lo toin thil váng leh man to a lo ni a. Hei vang hian, Mau - rua hi chin leh buaipui tlak sum dehchhuahna ṭha a lo ni a. Kan ramhnuai leh ngaw chhungah Sanghal, Vahrit leh Ramâr a tam a, chu vangin "Vawk leh Âr vulh a ngai lo" ti ila; Sanghal, Vahrit leh Ramâr sa chu kan ei thei mai awm si lo va. Khawpui leh Thingtlangah pawh ni tin mamawh tawk lek ruate chu kan la hmu thei a. Nimahsela, eizawnna/hralh sum a hmang turin emaw Industry din emaw supply turin, mau - rua hi chin pun a ṭul tak zet zet ani. Sum dehchhuah nan, kan ching dawn a nih chuan, mau - rua ṭha lakluh emaw kan ram tualṭo tihpun chu ram hruaitu ṭhain a ngaihven a ṭul tak zet a ni. Ram leh hnam tin hi kan dinchhuahna tur Pathianin eng emaw tal hi chu min dahsak a, thlaler ramte dam khawchhuah nan, leichhungah tuialhthei a dah a. Tin, lunghlu, rangkachak, thir, chinai leh thil hlu laihchhuah tur leilung chhungah a dah a. Keini rama thil tam ber (raw material tam ber) chu thing leh mau hi an ni a. Kan ṭangkaipui tak zet zet a. Hlawk leh awmze nei zawka enkawl a, chhawr thiam lehzual pawh kan tum zel a ngai a ni. Sum tam zawk dekchhuak tur leh awmze nei, daih rei zawk an nih theih nan, Mau - rua chin chu tihmakmawh leh thil ṭha a ni. Tin, kan ching rau rau a nih chuan, Zo-âr leh zo-vawk aiin, a sa hlawk zawk boiler, kroiler leh rooster âr ṭha lakluh ṭhatzia chu a takin kan hmu a; Zovawk (Tuikuk vawkte) vulh aiin, Australia Vawk lian, Yorkshire Vawk lian lakluh hlawkzia a takin kan hmu mek a. Chutiang zelin, kan ram thing leh mau paih bo si lo vin, thing ṭha/mau ṭha lakluha chin pun chu mifing leh ram hruaitu hmathlir fing tihtur a ni ang.
MAU - RUA MIZORAM POLITICS:- Sorkar awm tawh leh kal tawh zawng zawngin, kan ram leh hnam dinchhuah theih nan, theihtawp an chhuah ṭheuh a. Kan beisei leh duh angin kan ram kan la ṭhang lo va, "Mipui nge thiam lo sorkar" tih pawh hi ngaihtuah tham a ni. Tin, tu pawh sawrkar se, hmasawnna tur policy - kengkawhtu leh thawktu Sorkar hnathawk leh mipui kan felin, kan rinawm tawk em? Sum lovin eng development mah a thawh theih si lova, Development kalpuina tur, a chi kan ei zo nghal zel em? Hlawhtling tlakin, a chi kan tuh tak tak em? tihte pawh kan chhut a ṭul. Tunah, Mizoram sorkarin National Bamboo Mission (NBM - Central sum tlemte) leh SEDP sumin Pilot project atan - Hmunpui leh Lengpui ramah mau - chingtu, mi 500 pawh tling lo, sorkar puihnain Mau a chintir mek a. Mau chingtute chu nuai thum dawn thlengin a pui dawn a. An lo /huan vahna, mangkhawhna, mau phunna khur laih man, thlam sakna leh kum khata vawi 3 thlawh faina (3 times Weeding in a year) pawisa a pe mek a. Kum thum chhung a thlawh faisak dawn a, mau chingtute chu an vanneiin an lawm hle a. Nikumah, Brandisi raw chi ṭha, Hosoor, Banglalore bul GrowMore Biotech Laboratory Tissue culture chu lei a ni a. An raw ṭiak lei hi phun nghal theih a ni lo va. Lengte - Registered Firm - ah tilianin (Nursery - a enkawl lianin), phun theih a nih hnuin chintir a ni a. Raw chi lei leh chintir hi sorkar department hmalakna a ni a, sorkar sum a lei a nih vangin dan ang thlapin tender a ni a. Hei hi nasa takin, party ṭhenkhatin an tlangaupui a. Raw ṭiak hi phun nghal theih a ni lo va, nursery hmunah enkawl sei lian phawt in, phun theih a lo nihin, Sawrkarin tender in, dan ang thlapin supply leh lei a nih hnuin phuntir a ni a. Tin, kuminah Mizoram raw ṭha, rawmi chu chin tum niin, tender a ni a. Hei pawh hi Ar chuk tui lo khawpin an sawisel leh a. Sorkarin kut hnathawktute’n sum an lo dehchhuah a, eizawnna ṭha leh nghet an lo neih theih nan NBM sum leh SEDP sum pek chu dodalin, thil ṭha leh intodelh an duh lo emaw ni? tih tur khawpin an che leh hi thil pawi leh mak a ni. Ram pawna mi raw ṭiak lakluh an sawisel a, kan ram tualṭo raw chi ṭha chintir tur pawh an sawisel leh bawk a. Ram hmasawnna leh kut hnathawktute diriamna a ang zawk mah mah a ni. Sorkar liam taah khan, NBM sum hi kan dawng ṭhin a, eng tin nge an hman mipuiin kan hre lovin, chhui zawk se. Tunah, kut hnathawktute tan, NBM sum chu ṭangkai zawk leh dik zawk a hman a lo ni a, an sawisel nasa lutuk hi thil mak tak a ni. NBM sum hi Covid hripui do nan pawh pên theih pawh a ni lova, sum dehchhuahna mau - rua chin hi intodelhna kawng khat a ni a. Tin, ṭhalaite sports hmasawnna tur central aṭanga sum haichhuah pawh hi Covid hripui dona leh Agriculture hmasawn nan pawhpên theih a ni lo va, haichhuak lo pawh ni ila, state dangin an eizo tho tho ang. Heng Development sum Central aṭanga lo kal, a hmanna bithliah sa leh nihna tur awmsa, mipui hnen a thudik chanve hmang a, sawisel ching - mimal leh party workers hi Mizoram mipuiin ngaihdan tawk thiamin, chaw - tak - khuka khukpui chi an ni lem lo.
Mari Pa