HUNTING SEASON NEI THEI KAN NI EM?
Mi ṭhenkhat hian ram changkangte angin sapel hun (Hunting season) neih hi an rawt leh ngawt ṭhin a, pawmawm tak pawhin an sawi thiam a. Sapel chak leh humhalh tlat duhtu rilru chu a inang lo viau thung. Rilru lai tak nei chungin i han thlir zau dawn chhin teh ang.
Hunting season neih duhte hian humhalh an duh loh ngawr ngawr vang ni lo vin, kumtluana kap an awm reng si avangin hunting season siam law law mai hi an rawt ṭhin niin a lang. Chu chu ram changkang zawka an tih dante pawh a ni ve bawk. Hei hi mi tam tak tan a pawmawm thlup mai. Conservation rilru lam aṭang erawh chuan kan ramah nungcha an tlem tawh lutuk, kan neih ang ang pawh hi endangered species vek tluk a ni tawh. The Wildlife (Protection) Act, 1972 pawhin hunting season siam hi a phal lo hrim hrim bawk. Hunting season hi siam theih pawh lo ni se, siam thei dinhmuna ding lo khawpin kan dinhmun a ṭha tawh lo a ni. Hei hi a pawmawm leh thlap mai bawk.
Ram changkangte bawk hi an awhawm ṭhin. Animal hunting video hi youtube lamah pawh hmuh tur tam tak a awm. Chumi an tih theihna chhan erawh an humhalh ṭhat em avangin population control a ngai ṭhin a, sawrkar chuan phal chin bituk neiin hunting hi an phal ta ṭhin a ni. Mizoram nen khaikhin ta ila, kan dinhmun chu a inang lo hle.
“HUMHALH” (Conservation) hian a tum chu ramsa awmtir dur dur ringawt emaw a ni vek hran lo, a tawka humhalh tihna a ni ber a. Kan ramah hian kan nungcha engpawh, ramsa leh sava zawng zawngte mihring min hmuh dek dek tawh chuan an hawi zawk zawk maite han hmuh hian an lainatawm a, mi ramah chuan an humhalh leh lutuk zawk emaw tih tur a ni thung. Heti chung hian hunting season chu kan siam ngam ang em? tih hi ngaihtuah tham fe a tling.
Vai Forest hotu lian pakhatin Mizoram a rawn tlawh ṭuma a thusawi pakhat hi ka sawi tawh ṭhin a, han sawi nawn leh ila. “Mizoram tluka sakhite tana nunkhawchhuah (Survive) na hmun ṭha hi India ram leh khawvel hmun dangah a awm chuang lo. In dai hnai zawng zawngte hi an tana chenna hmun ṭha leh an ei tur tinreng awmna a ni vek mai. Mahse ka vahvelna leh dai hnaiah sakhi pakhat pawh ka hmu si lo hi a mak ka ti a, zin kawngah sakhi kawng kan pakhat pawh hmuh tur a awm lo hi a mak takzet a ni. Kum thum khawih miah lovin lo humhalh ula, in sakhi sa ka la rawn ei ve ang,” a ti tih thu hi ka hre tawh. Hei hian kan dinhmun a tarlang chiang fu. Sakhi sa rawn ei a tum vang tak tak lam ni lovin kan humhalh ṭhat ngat chuan population control a ngai hial ang a, a sa chu ei ṭhen a ngai ngei dawn a ni tihna lam a kawk a ni.
Kum thum hi khawih miah lo tak tak ta ila, an pung nasa hman hle dawn a, loh theih loh zawkin hunting season chu kan mamawh mai thei asin! Kan Forest Officer ṭhenkhatten Foreign an fankual ṭuma an thil tawn Pu Rosiama IFS (Rtd)-in min hrilh hi ka thinlungah a la awm reng ṭhin. England ramah chuan an sazuk chi khat Elk an tih chu an tam lutuk avangin suat ṭhen a ngai a, a kaptu tur tender ang deuh hian an chhuah a, chhangtu volunteer an hmu zo lo. Mizorama hunter-te kal phakna ni se ṭha tur a nia aw ka ti vawng vawng. Tin, ram changkangahte chuan an humhalh ṭhat avang hian an ramsate hi a ei pawh an ei zawk hial. Sawrkar phal chin angin an kap a, chu chu restaurant hmun hrang hrangahte pawh khualzinte tan lam theihin a awm zawk.
Kan Pastor pakhat Rev. K. Darsailova'n Canada an kal ṭuma a thil tawn min hrilh hi ka thinlungah a cham reng ṭhin. Tuk khat chu zingkarah Traffic a lo jam nasa mai a, eng vang nge tia an han zawh chian chuan an ram sazuk rualte kawng laiah an lo riak, an la tho lo hi a lo ni a. An thawh hma chuan tihbuai awih a lo ni lo va, traffic an ti-jam a lo ni. Heng sazuk rualte hi chhun lamah ramhnuai lamah chaw zawngin an lut a, zan lamah erawh kawngpui lum belin riak turin an lo haw khawm ṭhin a lo ni. Kan ram nen ngaihtuah chuan kan dinhmun a inthlau vang vang hle. Nungcha engpawhin kawng an kan a nih chuan dawhthei taka hun rei lote chhung nghah lawk kha an nunphung pangngai a ni zawk a, chutiang tak chuan ngilneihna lantirin, ramsate dikna leh chanvo (Animal rights) hi an zahsak ṭhin a lo ni.
Ram changkang zawkte chuan mihring hian hmasawnna kawng kan zawhna lamah nungchate hi kan nekchep nasa a, mihring chu thilsiam zinga chungnung ber kan nih avangin hmasawn zelna kawngah hetiang hi a ṭulna chen pawh a awm ṭhin. Chuti chung pawh chuan a theih chen chenah chuan ngilneihna lantir let ve hi kan mawhphurhna a ni tih hi an chiang em em a, an awhawm ṭhin tak zet a ni.
Dampa Tiger Reserve a Tiger Census rawn titu Wildlife Institute of India (WII) lamin an rawn tirh Priya Singh kan lo kawm zawk ṭuma a thil sawi khan ngaihtuahna a tithui khawp mai. "Dampa ngawpui hi hmun hlu bik a ni. Researchers tam takin nasa zawka bihchian an la duh zel ang. Pawi ka tih em em chu hmun tinah sapel ching (Poachers) ka hmu ṭhin hi a ni. Retheihna changchawia sa kah in ching hi ṭha lo ka ti a, kan rama retheite hi an rethei daih zawk a, ngaihtuahna thar lo nei ula ka ti takzet a ni. Tin, mi awm thei leh hausa tak tak, sapel mamawh miah lote'n nawmsipbawlna ang hrima an hmang hi a pawi hle bawk. In ramngaw a ṭha si, lo humhalh zel ula, theihtawp lo chhuah zel rawh u," tiin min chah ve lawm lawm a ni.
Kum 2005 a Murlen National Park rawn tlawhtu National Forest Commission member Pu Ranjit Singh pawhin, "Khawvel hmun hrang hrang leh India rama sanctuary-te hi ka tlawh hnem ve hle tawh a, Murlen ang tluka hlu hi a awm chuang lo, World heritage site a tling a ni," ti hialin comment a pe. Tun thleng pawh hian kan National Park, Tiger Reserve leh Sanctuary-te hi rawn luhchilh leh rawn zirchiang hi an la awm reng a, an la awm zel ang.
Kan ram hi a hlu si, a hlutna ang hi a neitute hian kan hre hleithei si lo lai hian rilru a tihah ṭhin. Thlasik rim a lo nam a, hunting season anga ngai lui tlattu kan awm reng mai hi a manganthlak takzet. Khawpui mi ngei, sapel mamawh miah lo, thingtlang mi harsa zawkte thurualpuia sapel tura silai ṭha tak tak nena thawkchhuak kan la tam lutukte hian rilru a tihrehawm takzet. Kan ram hi hmangaihna dika kan hmangaih theih hun a nghahhlelhawm ṭhin mang tak e.
India hnampa Pu Mahatma Gandhi khan, "Hnam ropuizia tehna chu nungchate chunga an nundan aṭangin a hriat theih a ni (The greatness of a nation and its moral progress can be judged by the way its animals are treated)," tiin a lo sawi hial tawh a. Hengte hi ngaihtuahna thar min neihtirtu lo ni se a va duhawm em!
Mizote pawh kan harhchhuak zel a, thingtlang hmun hrang hrangah pawh humhalhtu an pung zel a. Nghafuan ven dante pawh tunah chuan kan thlak a, humhalh dan dikin kan humhalh chho mek a, a lawmawm lutuk. La sim hlei thei lo mi tlem tete avangin kan ram hian a nih tur ang a la ni phak lo mai chauh a ni. Tuna kan humhalh hi keini tan chauh a ni lo, kan tu leh fa, Mizoram la luah zel turte tan a ni tihte hi ngaihtuah thleng phak ila a duhawm takzet a ni.
Humhalh (Conservation) hi dik taka kalpui chuan humhalhtu leh kap duhtute hi lungrual takin a kal thlap theih zawk daih a lo ni. India ramah erawh chuan rampum min huaptu The Wildlife (Protection) Act, 1972 chuan hunting hi a la khap hmiah rih tlat. Chu chu kan ramin a mamawh zawk rih vang a ni ang tih hi pawm ila kan zavai atan a ṭha a ni.
Danin a phal lo chung pawhin heti khawp hian kan nungchate kan tirem nasa thei a ni a, hunting season siam leh phei chuan a lungchhiatthlak lutuk ang tih hi ngaihtuahnaah chuan a awm lo thei lo a ni.
Humhalh phawt ila, hunting season kawng pawh a la inhawng zawk thei mahna!
Hawh u, kan ram hi hmangaihna dikin hmangaih ila, Mizote lo chu hmangaihtu tur dang an awm chuang reng reng lo a ni tih hriain kan ramngaw leh nungcha humhalhna kawngah theihtawp i chhuah ang u khai. Humhalhtu tur dik tak chu nang leh kei hi kan ni e.
K. Lalmuansanga Zotei Pa, ASEP