RAWMI – RAWTUAI : MIZORAM INDIGENOUS BAMBOO SHOOTS HAWNCHHUAH THAM THARCHHUAH TUM
Mizoram hian Mau (Bamboo) chi (species) tam tak nei ṭeuh mah ila, a bik taka luhchilh a, mumal tak leh tharchhuak tak tak tura luhchilh theih Rawmi tih loh chu kan lo nei reng reng hlei nem le! Mizoramin tun dinhmunah, Mau a neih ang angte hi ngun taka kan luhchilh pawhin, hlawkpui khawpa phur chhuak tur chuan ram pilril tak taka awm an ni a, phurhchhuahna tha leh senso tur nen a inmil thei lo. Mizoram chhunga hetia Mau (Mautak, Phulrua, Raw-nal, Rawṭhing etc..) kan hmuh ho reng reng lah hi Mimal ram chhunga mi vek an ni tawh a. Mau hrim hrim duhin, zawngkhawm dawn ta pawh ni ila, kan ruksak a nih ngawt loh chuan Motor lian nena duh zat zat phurh vut vut tur khawp a awm lo.
Hetiang chauh pawh ni lo vin, Mau rau rauvah pawh, a bik taka Eizawnna tur bika luhchilh (Agribusiness) theih, eizawn nana a hlawkna tèl hma theih ber tur, Thingtlang lama Lo neia eizawng mekte leh Huan neia eizawng mekte'n an chhawr hma theih dan ber tur atan he Rawmi tih loh chu kan lo nei reng reng hlei nem maw le! Mizoram Mau Rawmi hi sawi nep emaw ngawt chi a ni lo. Khawvela Mau lam mithiamte'n Mizoram Rawmi (Dendrocalamus Sikkimensis) hi Khawvela Mau chi tam tak zinga an mit fu ber leh Mau hmantlak ber 25 an thlan zinga tel phain, khawvela Mau lian ber pathum inang vek (D.Asper, D. Brandasii, D. Sikkimensis) zinga la tel pha cheu a ni.
Mizoramah hian Mau (Bamboo) hi kan sawi kan sawi thin a, a taka luhchilhtute'n a tak veka Eizawnna tura luhchilh tur hi chuan kan mithiamte thurawn bawk hi a lo fing ber zel. Mau ṭha bik awm-na-reng a, eizawn nana Mau ṭha leh pum lian zawk, hlawk zawk, a chingtu (Farmer) te luhchilh tlak zawk buaipui mai hi a fuh ber. Vawiin niah hian Mizoram tana Mau hmanga ke kan pen ve dawn a nih rau rau chuan, Mizoram tualṭo Mau (Mizoram Indigenous Bamboo) zinga Rawmi lo hi chu buaipui tur kan nei lo. “Chepa nge i duh Vahrit” tih ang vel kan ni.
MIZORAM RAWMI – RAWTUAI KAN BUAIPUI CHHAN :
(Mizoram Indigenous Bamboo Shoots Project)
Mizoram hian kan leilung aṭanga kum tam tak chhung chawl lova THARCHHUAH (production) theih tur mumal tak kan neih ve tawh hi a ṭul a, chu tharchhuah chu SAWNGBAWL (processing) tlak leh rinngam, a HRALHNA (marketing) lam thlenga a chingtu (Farmers) te innghahna ngam a nih a ṭul bawk. Chu bakah, Mizoram tualchhung ringawt ni lova, ramchhung leh ram pawn lam deng pha khawpa kum tin thlasik anga khél lova kum tam tak chhung a zawna dehchhuah theih chi item-ah chuan Mizoram RAWMI – RAWTUAI chiah hi Mizoram Mau zinga thlan theih awmchhun chu a ni.
KUT HNATHAWKTUTE TAN :
Mizoram mipui tam ber (75%) hi Leilung aṭanga tharchhuah theih nghenga eizawng kan ni a. Heng zinga 5% tal hian he Rawm- Rawtuai hmang hian sum hailut vein luhchilh ta se la, phun aṭanga kum 45 chhung a dam thei a, phun aṭanga kum 5 chhovah Rawtuai hi a thar (harvest) theih a. Kum 40 chhung teh meuh chu kum tin Rawtuai hralh tur chawl lova neih theih a ni ringawt pawh hi Lo neitu leh Huan neitute tan Mizoram Economic Deal a ni ringawt. Tunah hian IMCS Agribusiness Project member (Farmers) bakah, Pa fing leh hmathlir thiam chinte chuan he Rawmi-Rawtuai tharchhuah tumin, anmahni neih sum ngeiin he Rawmi ṭiak Polypot hi an Order a, an lei ṭan ta.
KUT HNATHAWKTUTE DUHSAK :
Mizoram Rawmi-Rawtuai hian kum tam tak chhung mahni Huan/Lo hmunah ngei sum hailuh theihna a siam a, chuvangin, Kut Hnathawktute'n anmahni sum seng lova hetiang sumhnar an neih theihna tur hi Government of India chuan National Bamboo Mission (NBM) hmangin states-ah sum a pe ṭhin. Hei vang hian, he sum hi Mizoramah pawh Kut Hnathawktute zinga Mau chingtute hi a taka duhsak an ṭul hle. Thil dang tam tak pawh Sawrkar Department chuan a lo chintir tawh ṭhin a, nimahsela, Mau a nih tâk avanga Kut Hnathawktute hnena pe lo tura Department hnena lo zualko ṭhin awm lo turah ngai ila. Mizoram hi Kut Hnathawka eizawngtute inhmangaihsiakna state a nih hi. MLA inthlan dawn chauhva Kut Hnathawktute kan hmangaih a nih chuan a vanduaithlak hle dawn a ni! Kut Hnathawktute hian thil hi an chhui thiam vet teh a nia.
KUT HNATHAWKTUTE CHAW BEL :
He Leilung aṭang lo hi chuan Kut Hnathawktute tan innghahna dang a awm lo. Chuvangin, kan Huan, kan Lo aṭanga thahrui senga tharchhuah ve tur kan neihte hi chu Ram hruaitute hian min dappui char char thei se. Mizoramah hian Buh hmun ringawt hmanga eizawn hi chu kan tlin tawh hlawl lo a ni. Hei vang tak hian Kut Hnathawktute hian sum chang thei tur leh kan tharchhuah ve tur phei hi chu, kan Sawrkar leh kan Politician-hote hi chuan min dan pinsak duh khawpa rilru sual nei lo turah kan lo ngai e. Chuti ni lo va, Kut Hnathawktute Chaw Bel ben persak zawnga ke pentu ram hruaitu inti an awm chuan a vanduaithlak hle dawn a ni. Kut Hnathawktute hian Politics Ball ang maia min ngai thintute hi kan lo chhinchhiah ve thlap ṭhin.
MIZORAM TUALṬO RAWMI HI A HLU HLE :
Mizoramah hian mahni ram tualṭo zinga ram hmasawnna thlen thei thil humhalh duh mi ram hruaitu an pawimawh takzet a. Rawmi ngei pawh hi Mizoram tualṭo dik tak (Mizoram Indigenous Bamboo) a ni a, ramdang aṭanga Mau dang chawk luh kan helh em em si avangin kan hlutsak hle turah ngai la. Chuti ni lova, tute'n emaw Mau an buaipui avanga mahni tualṭo Mau ṭha em em pawh kan sawi chhe leh lawi si a nih chuan, ram hruai hnaah mite rinngam kan ni lo tawp ang.
F. Vanlalpeka, IMCS Agribusiness Project. Aizawl, Mizoram.