KA KHUA LEH TUI A NI A, KA TLUKPUI A NI E
Democracy ramah chuan mipui in roreltute kan thlang chhuak ṭhin a. Kan thlanchhuahte hian mipuite lakah hian bat leh mawhphurhna sang tak an nei ti ila kan sawi sual awm love. Kan thlan chhuah chhan chu kan aiawh tur leh, kan mamawh te min phuhruk sak tura kan duh vang te pawh a ni ang, a chhan tam tak a awm thei ang. Mipui tana hnathawk tur an nih avangin mipui ten duhsakna tinreng phak tawkin kan hlan bawk ṭhin a, dik taka ro an rel theihna turin an kawng kan venpui bawk ṭhin. Chuvangin,
ram hruai tura kan thlan tlinte hi mipui chunga leng an ni ngai lova, mipui hnuai a leng pawh an ni hek lo. Dan hma ah chuan ang khat vek kan ni a, tumah dan chunga leng kan awm hek lo.
Mizote hian Democracy rorelna hi kum 74 chuang teh meuh kan lo hrawn ve ta reng mai a. Chumi hma chuan Lal rorelna hnuai ah kum za tam tak kan lo khawsa tawh bawk. Khang hunlai a kan Lalte nge tuna mipui thlan roreltute hi ṭha zawk ang? tih te pawh ngaihtuahna a awm fo a ni. Ṭhangthar ṭhenkhat ten kan Lalte kha thunei bik riau leh an rorelna pawh rum bik riau ang ten kan hria a. A ṭhen in mipui thlan kan ram hruaitute rorel thiam loh zia te kan sawi cham chi bawk a, "Lal ngai lo Lal a na, an Lal a kha" tih ṭawngkam te pawh a lo chhuah phah ta hial a nih kha.
Hmanlai a kan Lalte khan intluktlanna kha an lo kengkawh ve hle niin a lang. Kum 1866 khan Capt T.H. Lewin chuan Lusei khua a tlawh a, chuta an khaw Lal chu Lusei Lal zingah pawh a ropui leh hmingthang pawl tak a ni. Ṭum khat chu Lal nen chuan kawng zawh pahin an in kawm a. Kawnga an din lai chuan zurui pakhat hi an lam pan chuan a lo in pal thla nawk nawk mai a. An hnen a lo thlen chuan Lal chu a ring ah tak ṭham chungin, a nam sawn a, “Tinge kawng dal a i din?” tiin chu zuruipa chuan Lal chu a ṭawngkhum nghe nghe a ni. Khatiang em em a Lal zah lohna awm thei kha Capt T.H. Lewin chuan mak a ti hle a, Lal chu thil awmzia a zawt ta hial a ni. Lal chuan ti hian a chhang a, "Indona hmun panna kawng emaw rorelna hmun anih chuan an Lal ka ni a, ka thu hi zawm ngei ngei tur a ni a, khatiang anga Lal zah lohna lantir kha thih thlenga hrem theih a ni. He khawchhung ah erawh chuan kha zu rui kha ka khua leh tui a ni a, ka tlukpui a ni e” tiin.
Hmanlai kan Mizo Lalte kha mahni thu thu a rorel ṭhin an nih loh zia tilang chiang em em tu dang leh chu, khaw chhungah buaina a awmin emaw mi ṭhenkhatin thubuai hla buai an neih in, Lal khan a Upa te rawn lo chuan thu a remin, a ti tlu ngai meuh lo kha a ni. Lalte chu mi chan chhe zawk te tluk luhna niin, khawtlang a remna leh muanna a awm theih nana Lal nihna nei chauh an ni ti ila a sual tam awm love.
Tunlai ah kan ram hruaitute demna a tam ṭhin hle a, ram hruaitu ṭhenkhat te lahin mipui te min dem chang pawh a awm ve fo bawk. Hei hian ramchhung inrelbawlna a felhlel zia leh kan lungrual loh zia a lantir a ni. A awmzia ah chuan mipui hi taksa hrang, roreltute hi taksa hrang daih anga awm, kalkawp tum mahse kalkawp thei si lo ang vela nung kan ni. Democracy ramah chuan a kalkawp tur a ni reng zawk si a. Mipui dikna leh chanvo palzutna a tam ṭhin hle a, thuneitu apiangin an thuneihna chu a theihna chin chinah hman tumin, hmansualna pawh a thleng ta fo mai. Heng thuneihna hmang dik lo leh mipui zahna nei miah lo, ram hruaitu leh thuneihna kengkawh tute hi an ring ah ṭham a, han nam chhuah hi kan chanvo a ni ve thei ang em? Hetiang anga chetna a awm hun erawh chu nghah chhuah kher ngai lovin, a tu a te pawh kan fimkhur tlan a ngai viau dawn a ni. Tharum thawh hi chakna hnar a ni lova, midang dip dal leh an zalenna rahbeh sak zawnga khawsak hi ram hmelma lian ber a ni bawk.
Kum 1866 a thil thleng kan hmuh ang hian kan Lalte khan mipui an lo zah thiam em em ṭhin a ni tih a hriat theih. Mi kawng dal a lo din ringawt pawh kha thil dik a nih loh zia an an hre chiang kher mai. Kan Lalte khan Democracy awmzia pawh an hre ngai lovang, mipui rorelna tih ṭawngkam phei chu Lusei ṭawngah khatih hunlai khan hman a nih ngai pawh a rinawm loh.
Hun harsa leh khirh tak kan hmachhawn mek lai hian mipuite dikna leh chanvo hian hmun chang reng sela. Dan chu a nihna ang tawka lekkawh a nih theih nan a huam chin chu chiang taka chhinchhiah a ni ṭhin a. Kan ram hruaitute, dan kengkawh tute leh mipuite hi mihring vek kan ni a, famkim tawk lohna nei ṭheuh kan ni. Dan kenkawh chungchangah tihsual palh hi awm ve theih tak a ni, dan kengkawhtu chu thiamloh chantir theih a ni. Mizo Lalin “ka khua leh tui a ni a, ka tlukpui a ni e” a tih ang thinlung kan put ve hi a pawimawh a, tlawmngaihna huang chhunga chhiar tel atana mawi tak a ni bawk. Tumah inthlei thei kan awm hauh love.
Saihmingthanga Sailo, Tlangnuam Vengthar