Written by
C.Lalrindika
Chaltlang

ENGTINNGE TUIHNA KAN HUMHALH ANG?

Kan khawvel, kan chenna lei hian harsatna chi hrang hrang tuar mekin chhiat lam a pan mek zel a ni. Chumi zinga pakhat chu tui harsatna hi a ni. Tuihna humhalh a ṭul thu kan sawi ta reng mai le.

Engatinge tuihna chu humhalh a ṭul tak em em kan tih chuan kan rama tuihnate a lo kang zel tak vang leh tuia harsatna lian zawk leh nasa zawk kan tawh loh nan a ni. Kawrte tuite, lui tuite, kan tuikhur tuite chuan kang lam a lo pan ta zel a nih hi. Hei hian chhan lian tak a nei a ni tih a chiang reng mai. Hetiang a nih zel chuan tun aṭanga kum reiloteah tuia indaih lohna leh harsat zelna namenlo kan la tawk dawn a ni. Tui chu mihring leh nungcha tam tak tana kan nunna a ni.

Kan ei leh bar, zawnna Agriculture leh Horticulture te, kawlphetha (electricity) kan neihna hnar pawimawh ber a ni. A dang chu sawi zel lo mai ang aw, a tel lovin nikhat pawh kan awm thei lo. Chuvang chuan tuihna humhalh chu a rang thei ang bera kan hmalakna tur a lo ni ta, lohtheihloh thil a ni.

Awle, ‘humhalh’ tih chu a chhe tur, a kalral tur leh a riral tur vehim hi a ni. A nih leh engtinnge tuihna chu kan humhalh tak ang le kan tih chuan tihdan ṭha tak a awm, chu chu hei hi a ni.

Pakhatna : Ramngaw humhalh.Kan ram, Mizo­rama ramngaw tam tak hi hmasawnna hnathawhin a ken tel, kawnglaih, khelmual siam, building construction (insak) te hian a la hekin a ṭhiat nasa em em a, thing leh mau, ramhmul ten an riral phah mek zel a, kan tihchhiat aiawh leh turin a dang kan phun leh tawh si lova, ral lam a pan mek zel ta mai a nih hi.

Chung bakah tlangram lo neih (jhuming system) leh huana kan siamna te hian ramngaw a tichhe mek zel bawk si a. Ramkangte leh thil dangte pawh a la awm thei. Hengte hi tuihna tikangtu lian tak (factor) te chu an ni. Tin, ruahtui tla ṭha lo hi tuikangna chhan chu a ni bawk. Ruahtui tlak ṭhat lohna chhan pawh khawvela ramngaw a chhiat nasat tawh vang a ni thei bawk. Tunah chuan Mizoramah hian ramngaw dur (Very Dense Forest) chu Sawrkar laipuiin kum 2019 kuma a chhinchhiah chu kilometres 157 bial chauh a ni. Zim tawh tak a ni ringawt mai. (Source : The Frontier Despatch. Mizo Investigative Weekly Magazine,May 14, 2021)

Ramngawte hi tuihna lo chhuahna, tuihna min petu leh lui tui titamtu pawimawh tak a ni. Ramngaw chuan a hnuaia lei a vawng hnawngin tui a pai tir a, fura ruahtuite a lo khawl a, niin a hipral tur a lo dang a, a lo chhan a, a lo hliah tlat ṭhin a ni. A hnuaia hnahthel leh a chunga thing­bukte chuan tuihua a kalral tur chu a lo dang ta ṭeuh mai a ni. Ngaw a chhah ṭhat poh leh a veng hneh ting mai a ni.

Hemi chian nan entirna i lo siam teh ang : Thleng pahnihah tui a inzat chiahin dah ila, pakhat zawk chu chhinphui tlat i la, nisaah darkar sarih pho i la, chumi hnua kan en leh chuan chhin­phui tlata mi ai chuan chhin ve loha mi chu a tlem zawk ngei ngei. He miin a entir chu nisain tui a hip a ni.

Ramngawin a khuh ve loh chu a ro nge nge a,hnawng leh tui a pai ve pawh niin a hipral nasa bik. Chutianga ngawin a khuh ve loh a tang chuan tuihna a tam thei lo reng reng a ni. Tuihna a pai ve lo tawp chu kan ti thei lo ang chu. Ruah a lo sur pawhin ramngaw chuan tuihawk luang ral tur tam tak lei chhungah lo hip lutin luang ral a tlem bik.Ramngaw awm lohnaah chuan tuihawkte chu an luang ral mai thin,lo hiptu leh lo dangtu,lo khawltu a neih ve loh vang a ni. Ramngaw chuan ruah a ko a,sik leh sa vawngtu a ni. Ramngaw awm lohnah chuan ruahtui pawh a tlem nge nge thin a,ruahtui tha taka dawng thei tur chuan ramngaw tha a pawimawh ta em em a ni.Thlalerah ruah a sur ngai hlei nem. Thlaler ram ro ringawt chuan ruah surtirtu chhum pawh a hip thei lo.Ruahtui tha hmu thei tur chuan ramngaw neih that a ngai,tuihna nei tha tur chuan ruahtui hmuh that a ngai leh a ni.Ruahtui a tlem chuan tuihna pawh a kang zel mai dawn a ni. Khawvela ruahtui tamna ni thin Cherrapunji, Meghalaya State ami khuan tunah chuan ruahtui an hmu ngai tawh lo,an ramngaw an thiah chhiat vang a ni.Hei hi kan thianpa, a hmuna kal ngeiin a sawi a ni.

Entirna pakhat i lo siam leh teh ang. Fridgea tui kan dah vawh kan lakchhuah hian reiloteah a pangah tui a lo bet teuh thin a ni.Kha tuivawt khan a vel boruaka tuihu awm chu a hip bet ta thin a ni.Tuivawt chu a lo lum telh telh chuan tuihu a hip theihna pawh a lo hlauh leh mai a ni.He miin a entir chu ramngaw vawt ruih mai chuan ruahtui a ko a ni.

Pahnihna :
Ramngaw awmsa bakah thing phuna ramngaw siam belh. Engtinnge ramngaw dang chu kan siam belh tak ang aw kan tih chuan thing kan phun vak mai ang chu. Mizoram khawtin te hian mahni khaw ram theuhah a theih anga tam thing phun belh zel tur a ni.A theih hram chuan thing satliah mai mai ni lo,thing lian chi leh buk chi,thlasikah leh thala hnah tlakawlh lo ni thei se. Chutiang a harsat chuan kan hmuh theih ang ang kha a tha tho e. A nihleh thing chu khawiah nge kan phun ang ti leh ta i la. Tuihna humhalh tur kan nih avangin tuikhur hnarah te, kawr kamah te,lui kamah te phun tur a ni.Tuihna kan neihna sa chawm thei tur leh tipung thei tur hmun kha thlan phawt tur a ni. Lui kam leh kawr kam,huana kan hman loh leh thlai kan chin lohna hmun apiang kha thing phun nan chuan hman mai tur a ni.Chung bakah pawh khaw chhung hmun remchang lai apiang leh kawng dungah leh hmun remchang lai apiang kha a ni tawp mai.

Chutianga hma lak vat chu a tul tawh hle a ni, kan tlai palh ang e.Kan tu leh fa,thangthar lo la awm zel turte tan kan ram hi chenna tlak leh dam khawchhuahna a lo nih zel theihna tura lo buatsaih hi kan tih makmawh a ni.Ramngaw chuan kan khawvel boruak lo lum lutuk zel tur laka engemaw chen min chhanin boruak thianghlim min pe ang a, boruaka bawlhhlawhte pawh a thlifim dawn a ni.Tin,nungchate tan an dam khawchhuahna a lo ni ang a,nungchate leh mihringte hi kan inzawm tlat a,nungchate tel lovin mihring nun hi a kim lo a ni. Nungchate an lo puna an lo tam chuan thing leh thlai tihpun kawngah pawh mihringte min pui thei dawn a,Ecological Balance a lo awm theih phah bawk dawn a ni.

Lohtheih lova kan eizawnna, lo, thlawhhma leh huan kan siamna leh hmasawn zelna tura kan hmalaknain thing leh mau, ramngawte a tihchhiat pawhin chumi khuh lehna tura hma lak zel hi a tul khawp mai.Hma kan sawnna tam tak hi lehlamah chuan ramngaw leh nungcha ten an tuar a ni tih hrereng chunga hmalak dan kan thiam deuh deuh zel hi a tul a ni.Chhungkaw pakhat lek pawhin rubber leh thingrai leh a dangte sang tam tak an phun thei a lawm le ! Khawtlang tangrualte chuan mimal phun aia tam daih phun thei tur kan ni tih i hria ang u.

Awle, TUIHNA humhalhna a tana pawimawh ber mai chu kan ramngaw neihsa zim tawh tak humhalh mai bakah a dang pawh siam belh zel mai hi a nih ber mai chu.

C.Lalrindika, Chaltlang