Written by
M.C. Awia
Model veng

Kan RAMRI leh THU NAWI tlem

Kum 1986, June 30 a MNF te leh India sorkarin INREMNA an signed zan zet kha chuan Aizawl khawlai kha khawn rik theih zawng zawng khawngin hlim leh lawmin mipui kan au a, kan lawm a, chutiangin, Zoram hmun dangah pawh a ni vek thoin ka hria, kan lawm tlang a ni. Khati taka kan lawm chhan kha han sawi ta ila, hetiang hian :

Pakhatna chu RAMBUAI nih kha kan kham hle a ni. Rambuai nih khan kaihhnawih tam tak a nei a, chumi zinga thil tlem te chauh sawi ta ila. Pakhat chu mimal leh mipui kan him lo. India/UT sorkarin tihtur leh mawhphurhna a neih kha mimal leh mipuiah a hlen a ngai a, rambuai kan ni si a, chep takin kan awm a ni.

Chutih rualin kan sorkar leh officer, sumdawng hausate zingah donation ti mai ila, tukluih chhiah khawn thin kha MNF aṭangin an awm thin a, dan pawna khawsa, silai keng, tumahin thuneihna leh chakna hmanga kan umzui ngam loh an ni a, a tlawn pawh intlawnsiak tawk kha an awm nawkin ka ring. Sorkara an duh mang loh leh an ngaihtheih mang loh kha chu 'dah ṭhat' tur tia kutthlak an nei fo bawk si a. Mipui kha thin thiin kan mu thei lo a, kan chep a ni.

Chumi baka han tarlan leh ṭul chu rambuai nih chuan ram hmasawnna kawng thawh a harsa a, Sorkarin hma han la mah se, ramhnuai sipaite khan ram tana ṭha tur leh hmasawnna tur an hre lo nge, sorkar dinglai apiang thuhnuai tumin huaikawm an bawl a, hmasawnna tura thawktute silai hmangin an vau a, kut an thlak chang a awm bawk a, hna an thawk ngam lo a ni. Chutiang bawkin mahni tawka ei leh bara intodelh ve ṭhin Mizo mipuite kha Curfiew nasa lutuk avangin thlawhhma an pamṭul a, kum tin ṭâm nasa takin min tuam a, chak lo chungin vai buhfai ringa khawsak a ngai a, chu chuan kan hnam nunphung, hnam huaisen ni ṭhin hnam dawihzepah min siam a ni.

Thil dang tam tak awm mah se, chuti chung chuan zalen kan duh avangin hrehawm an ti phal lo a, an tuar thei mai a.

Amaherawhchu, a tawi zawngin, zalenna sual tawh loa India sorkar nen inbiak rem bak hisap an neih tak loh kha chuan mipuiin hrehawm leh hlau thawng reng renga rambuai nih leh tawrh kha kan ning a ni. Chumi lo tawp tur chu a ni, kan thlakhlelh em em chu. Thin thia mut ve kan chak tawh, hnasawnna thawh ve theiha awm kan duh a ni. Independence sual tawh si loa rambuai nih leh thin thia mu thei lo nih kha kan kham a ni.

Chuti chung chuan kan theihna zawng zawngin MNF sipai lo hawte kan welcome a, kan lawm a, independence sual ni lo mah se, kan la ngainep phal chuang lo. Kha chen ram tana ram mu ta chu, tiin sorkar pawh kan pe nghal reng a ni. An lo haw a, Independence chu sual tawh lo mah se, a tawi zawngin, ramri kha chu an sa lu hawn tum a nih kha, tiin kan lo ngai hmiah mai. Chumi ramri kan tih chu Assam - Mizoram ramri hi a ni.

District Council dinhmuna kan dinnlai kha chuan 1857-a Bengkhuaia te leh British sorkarin sa ui an tanna ramri kha zahsakin kan awm deuh a. Sa ui an tanna leh Vairengte inkar zawng kha Forest Reserved Area tiin Cachar Forest enkawltute kuta dahin Mizo District Council kutah ram an luah hawh man chhiah an pe tih hi kan rual ute sawi kan hre ṭhin a, a dik pawh a dik ngei a ni ang. Mahse, UT nihna, North Eastern Area Reorganisation Act, 1971 a lo chhuak a, UT-ah min hlang kai sauh sauhin kan ram chhung, Assam nena kan inrina area, Forest Reserved Area chu Assam ramah an rin lut ta der mai a. Chuta ṭang chuan chhiah an rawn pe tawh lo a. Thuneihna kan hloh ta a. Assam state huam chin a lo ni ta. Vairengte khaw chhung titihah chuan kan ramri chu a awm ta a, mipui erawh chuan thil awmdan kan hre thiam tak tak lo a, chinchang hriate erawh chu an mangang hle a ni. Khatih laia CM, Pu Ch Chhunga khan India sorkarah ziakin a zuk sawi a, Home Secy chuan chuti maia tihfel theih a nih tawh loh thuin a lo chhang ni awm tak a ni. Brig. T Sailo party pawhin an zuk sawi a, mahse, MNF te khan, "Chakma District Council ṭhiahtir tur leh ramri chungchang thu hi in lo zuk sawi a ni awm a. Hnam pasalṭhate salu hawn tur lo chuhpuiah kan ngai che u a, lo ti tawh lo turin kan hriattir a che u," tiin Warning titihin an hrilh a ni awm e. Chutianga an tih takah chuan sawi zui ngam tawh loin an ngawihsan ta a ni.

Mahse, an lo haw a, an inremna, Memmorundum of Settlement, anmahni chuan, Peace Accord an tih chu en theihin a han awm ta a. Chakma district council ṭhiah thu a awm lo a, ramri lah chu UT ramri chu an rawn pawm haw ta tih a ni. Chu chu an inremna phek 2-naah khan chiang takin a inziak a ni.

Restorartion of Normalcy tih thupui zawhah khan "Legal Administative and Other Steps" tiha sub no 1 ah chuan kan ramri heti hian a inziak a :

The territory of Mizoram shall consist of the territory specified in section 6 of North Eastern Area Reorganisation Act, 1971, tih hi a ni.

North Eastern Reorganisation Act, 1971 Section 6 ah chuan heti hian a inziak a.

"Formation of the Union Territory of Mizoram, On anf From the appointed day, there shall be formed a new Union Territory, to be known as Union Territory of Mizoram, comprising of the territories which immediatly before that day were comprised in the Mizo district in the existing state of Assam and thereupon the said territories shall cease to form part of the existing state of Assam," tih hi a ni.

Chu ramri chu tuna ramri kan duh loh, Vairengte khawsira mi khu a ni. Dan ang tak chuan kan ramri buai nia kan hriat hi a nuai lo, keimahni, Mizo mipuite hi kan buai mai mai chauh a ni. MNF te khan India sorkar nena an inremna ziahah khan Assam chanpualah Mefia leh Persia dan ang ai maha nghetin an rawn dah fel daih tawh.

Hemi thilah hian kan state sorkar hotute pawhin mipui ṭhinur lutuk tur venthawn vang a ni mahna, Ramri Commission ka din e, te an ti a. Eng thu thu emaw an sawi kual a, thu awmze nei a awm tawh lo. Forest Reserved Area in a huam chin kha chu Assam hnenah ramri khawih danglam theitu, Parliament 2/3 majority in Statehood min pek rual khan an passed fel tawh a, sawi theih kan nei tawh lo.

Hmanni lawkah khan Assembly Session-ah khan kan Home Minister khan zawhna a chhanin 1933 kuma inremna ramri kha Mizoram sorkar dinna a ni, tiin a chhang ta niin ka hria. Kha kha mipui bumna hlawm hlak a ni. 1986-a India sorkar nen inremna an rawn signed ṭuma UT ramri hi ramri atan hman nghal a ni, tia an ziah hnan bak kha thu dang a awm tawh lo.

Mi ṭhenkhatin he ramri hi sawi dang lam theih niin kan sawi a ni awm e. Sawi danglam tur chuan Assam sorkar leh India sorkar hi tharuma kan hneh a ngai. Tharuma kan hneha kan nawr thla daih te a nih chuan a theih a ni mai a. Chumi lo chu, Parliament ah 2/3 majority in min pawmsak a, min pek a ngai. Keiniin MP pakhat kan nei ve a, Assam-in sawm chuang an nei, keini min duhsaka India sorkarin ban min pharsak theihna chance awmchun leh hnuhnung ber chu India leh MNF inremna signed hun lai kha a ni. Inremna ber an signed tawh chuan kan chance hi a khawtawm tawh, a awm tawh lo niin a sawi theih. Chu chu kan dinhmun dik tak chu a ni. Tute emaw, ramri thuah thu dang rawn sawi an awm chuan Nilai zan thupui sawitu derah lo ngai hmiah mai rawh, a fuh ber ang.

M.C. Awia, Model veng