Written by
Dr.Lalbiak kima

ENGTIK NGE HRIPUI A KIAN ANG?

Kan in Lockdown rei ta hle a, a nin awm ti tan chuan a va ninawm tawh em! Date 24.6.21 hi strict taka ni 66 (w.e.f 20th April) kan in khungna a lo ni reng mai. India rama in Lockdown rei ber chu kan ni ta hrim hrim mai. Nikum 2020 pawh khan India rama in Lockdown hmasa ber kan ni a. Mizorama Covid case pakhat pawh kan neih hmaa khauh taka lo in Lockdown tawh kan nih kha.

Lockdown hian ṭhatna tam tak a nei ve a, hripui lo thawk thut dan khawtlai nan leh lo tihmuam nan hman a ni ṭhin. Chu chuan vawi leh khata hri kai chum chum tur a veng; tihremna leh ûmbona a ni lo. Vantlang inkaidarh (community spread) a nasat tawh chuan a ṭangkai tak tak thei tawh lo. A aia khauh zawk a kal pawhin awmzia a nei thei lo ang. Chumi a chian nân chuan khauh thei ang bera kan vên Containment Zone chhungah pawh inkai darh a pung tho ang hi a ni ang. Kan khawsakna (economy) vuak chhiatna a ni zawk mah mah thei. Kan tihdan hi a dik leh dik loh lam leh kalphung thar (strategy) lam sawi ka tum lo, hetiang hunah chuan mithiam leh khawvel a tawn hriat neite tihdan en a, kan inher danglam thiam a ngai.

Covid second wave
Kumin kumtir lam khan hripui hi reh mai dawna kan hriat avangin India ram pawh kan inhawng ṭan viau a. Mahse kan inrin hmain hripui thawhhnihna (second wave) chuan na takin min nuai ta a nih hi. Mizoramah pawh nunna chan 85 chuang lai kan lo awm ta reng mai. Hripui thawhkhatna (first wave) ai khan inkaidarh a awlsamin a thawk na zawk fe a ni. Mahse nikum ai chuan thil tam tak kan lo zirin kan fing zawk tawh a. Kawtlai, pindan chhung leh leh bungrua etc kah thianghlim tum vak vak ai chuan kan khawihna kut silfai/ sanitise zin a lo ṭangkai daih zawk a. Bungrua leh thildangah natna hrik lo kai pawh awm se, hun engemaw ti hnu chuan an lo thi vek mai.

Kan kuta kai kan tihfai mai zel hi a lo him ber. Pawisa note kahfai tum aiin kan kut tihfai a lo tangkai zawk bawk. Hmai tuamna thuah (double) mai hian natna kai lakah 80% laiin min lo veng thei reng bawk. Tun hnaia veng sawmpali vel Medical Operational Team-in an zirchiannaah pawh hmai tuam ṭha ho hi kai an lo awm mang lo.

Natna hrik hi a veite nen inkawm/khawsakho aṭanga kai (direct contact) deuh vek a lo ni. Hmai tuam ṭha leh kut tifai ṭha, rei lote inhmu zawkah kâi an awm lo. Chuvangin, hrikaite nen inhlat taka awm (social distancing) hi a pawimawh reng dawn a ni.

Covid third wave (Thawhthumna)
Mi tam takin nakin lawkah Covid third wave (thawhthumna) lo thleng thei turah an ngai a, a lo thlen dawn leh dawn loh hriat a har rih. Lo thleng ta se, tuten nge kai nasa ber ang?

Kum 60 leh kum 45 chung lam chuan invenna Covid vaccine an la ṭha tawh a, anni hi chuan an tuar vak lo ang. Kum 18 chung lam hian nasa takin an la mek a, anni pawh hi an inven chhoh hman a rinawm.

Tichuan vaccine la ve lo chu kum 18 hnuai lam leh naupang hi an ni. Hengho hi hri kai darh vak theitu hlawm lian (age group) chu an ni ta a ni.

Naupang tan Covid a hlauhawm em?
Tuna khawvelin a hriat theih chinah chuan naupang lam hi hripui hian a khawih na vak lo. Hetiang hian lo ṭhen ila:

1) Naupang (0-5yrs) : Kum nga hnuai lam hi chuan hri laka invenna (Innate Immunity) hi an nei ṭha. Chuvangin, lo kai pawh nise Covid natnain a khawih na lo a, ngaihtuahawm an ni lo. (Pianpui fel lo nei a nih loh chuan.)

2) Kum 5-10: Hengho rual hian hrik an inkai awlsam a, kai pawh an tam. Mahse khawsik ser ser leh hritlang an nei a, an dam leh mai ṭhin.Ngaihtuahawm an ni lo. Kum 6 chung lam hian an dam hnu deuhah Covid ken tel (complication) natna serious tak MIS-C (Multisystem inflammatory Syndrome in children) vei a awm zeuh theih. Naupang rit leh thau takah a awm duh bik, mah se thil vang tak a ni. Kum 6-18 lnkar ah a awm thei.

3. Kum 11-18 inkar hi ven ngai chu an ni ta ber. Puitling leh kum upa ang chuan an la na vak lo, mah se hri kaidarhtu leh Covid bukhuarna an ni thei.

Second wave-ah chuan naupang aṭanga puitlinga hri kai an pung. India ramah Covid third wave kan dan dawn chuan naupang shool luh tir leh tir loh hi ngun leh zuala ngaihtuah a ngai. Covid 3rd wave a thleng te a nih hlauh chuan naupangah a in ṭan a rinawm.

Flu vaccine
Naupang tan Covid vaccine a la awm lova. Tun laia influenza vaccine (flu vaccine) lar tak hi chu Covid venna a ni lo; naupang hritlang (flu) venna ṭha tak a ni. Naupang Covid vaccine kum 2-18 a hman theih tur Bharat Biotech hian a siam mek a, September 2021 thla chuan peih hman beisei a ni.

Invenna vaccination
Khawvel ram kan thlir chuan he Hripui laka Pathian venna bâka kan dam khawchhuahna kawng awlsam ber chu Covid vaccine a ni. Israel ram khu kum 60 chung lam vaccine la 90% aia tam an ni. An ram mipui 70% chuangin vaccine (1st & 2nd dose) an la tawh a. Kum 12-18 pawh mRNA vaccine an pe ṭan tawh a ni. Chuvangin, Israel chu nunphung pangngaia khawsa leh hmasa ber ram a ni.

USA ah hian nitin Covid vaccine la mi nuai sawmpanga (1.5 million) an tling tawh a. An president Biden a khuan an ram Indipendence day, 4th July khian an ram mi 70% in vaccine 1st or 2nd dose tal lak tir tumin hma a la a ni - vaccine dose 2 la tawh chu nun­phung pangngaiin an khawsak tir ṭan a ni.

Mizoram vaccination
Mizoram hi Covid vaccination-ah hian kan lo ti ṭha khawp mai. Nationa Health Mission (NHM)Director Dr. Eric Zomawia ka zawt a, ani hi Health Department a mawhphurtu, mifel leh rintlak tak a ni. Ani min hrilh danin, tunah hian Mizoram kum 60 chung lam vaccine la (1st or 2nd dose) hi 75 % an ni a. Kum 45 chung lam (1st or 2nd dose) 75% an ni.

Kum 18-44 vacine la hi 36.5% (a tam ber chu 1st dose) an ni. Heng bakah Nodal Officer leh Chief Medical Officers ho te hi fak an phu hle. Date 24.6.21 chanchinbu a kan hmuh Mizoram Health Minister Pu R Lalthangliana'n tun karah mi nuaikhat leh singnga hnenah Covid vaccine pek an tum thu a sawi hi a thlamuan thlak hle. Vaccination-ah ngat chuan kan hruaitute hian an ti ṭha. India ram vaccine la ṭha ber kan nih theih a rinawm.

Mithiamten an sawi danin Vaccine (Covishield) vawi khat lak hnu kar hnih aṭang hian hripui lakah 60% dawnin min veng a. Kar hnih chhung hian taksa sipai a insiam a, he mi kâr hnih chhung hian kan invenna (immunity) a tlahniam chuang lo. Vawi hnih lak chuan 90% velin min veng a ni. Vaccine vawi hnih lãk hian Covid vanga damdawi in luh (hospitalization) lakah 85 % in min veng a, Covid vanga thihna lakah chuan 99% in min veng a ni.

Thildang zawng aia kan mamawh chu, he hripui laka him a ni. Chumi tur chuan Mizoram mipui nuai riat (75%) velin he Covid vaccine hi kan lak hunah nunphung pangngaiah kan kir leh thei ang. Covid 3rd wave India ramah a lo thleng leh a nih pawhin Mizoram chu kan him ang. Hetianga Mizorama mitinin vaccine kan lâk hunah hripui hi chu a kiang ngei ang.

Dr. Lalbiak kima