Written by
Vanlalngaia
Member ZEDM

MÂU MAWLH HI

'Engkim tan hun ruat a awm ' tih angin Mâu buaipui hun a nih angin kum 1966 July thla ațanga vawiinni thlenga ka lo buaipui, atchilh ve mâu chungchang hi țhangtharte zir chhuah leh țangkaipui beiseiin ka han ziak ve a ni e.

Mau hi rangkachak khur te anga kangchat ve thei lo, kum 50 dan zela tuai thar leh țhin, khawpui a rik chhunga kumhlun tur Pathian malsawmna ropui ber zinga mi a ni. Khawvel mithiam (economist) ten van chungsang ațangin chilthli tla duahin an thlir țhin a, Land of Bamboo tih chu Mizoram a hriat dan a ni.

Bangladesh lo ni ta, Kaptai Dam Paper Mill leh Cachar Paper Mill te innghahna chu Mizoram Mâu hi a ni. Hna, employment singtel teh meuh mai siam chhuahna leh hausakna siamtu a ni. Heng hmunah hian Mizo hmel pakhat mah ka hmu ve lo.

Kum 1966 July thla khan Kaptai Dam Paper Mill-ah Mizoram Ambassador Pu C.Duhthanga (RIP) khan min hruai a, hnathawktu American engineer-te nen inkawmna țha tak kan nei. Anni hnen ațang hian Mizorama mâu an hman țangkai thu ka hriat ațang hian alawm Independence hmuh thuai thuai min nghahhlelh tirtu chu.

India sawrkar lah khan chuti maia kan Independent chu an lo remti awkawng lo mai. "Mihring kan mamawh lo, a ram leilung a ni" tiin an sipai țha ber Mountain Brigade, Armour Cars Jet Fighters rual hmangin min rawn khuainuai ta chiam mai a, khua te an khawm a. Ngam loh chala chil hnawm zet chu thla kan khawng ta char char mai a ni. Kan hruaitute mangang thinrim chuan khawchhak unau China pun mai turin palaiah min tir ta. Hei hi kum 1968 bul lam kha a ni.

China lah chuti maia koh theih an lo ni hauh lo mai. Kei pawh chu thla 5 chhung zet Chairman, Mao Tse Tung Thought zirin People Liberation Army (PLA) zingah ka awm ta, min duat khawp mai. Mâu atchilh, buaipui avangin hlawk hlawihna ka chhar te chu rem leh rem lova han zehtel hram ka duh a ni, chu chu Communist-ah sakhuana a him lo tih hi a ni. 'Religion is spiritual opium' an ti duh lek.

Ka lo haw leh kawngah khaw­vela ka mangan ber țum leh ka thinrim ber chu ka tawng. Ka țawngțai, "Lalpa duhtak i duh chuan min chhanhim thei e, ka thi dawn a nih pawhin i hnenah thlamuang takin min hruai ang che" Amen ka tih hmain chhanna a lo thleng nghal rup mai. Ka manganna leh hlauhna te chu thinrimnain a rawn luahlan vek a. Khawvela ka thinrim ber țum a ni. Kâwl sipai min mantute chu lawng chhung khawk rum rumin kawl țawngin ka hau ta chiam a, ka kawk sawk sawk hlawm a, Pathianin min hnehsak ta le. Ngaihdam an dil angin ka ngaidam a, thinrim pawh a reh nghal duak mai.

"I Mangan ni chuan mi ko la, ka chhanhim ang che" titu kha chu ala pangngai reng, " Lalpa chu min vengtu a ni a, ka tlachham lovang" tih hi ka dam chhung atana thumak ka sawi nin theih loh chu a ni ta, Hallelujah.

Marathon prayer
Yunnan Province ațangin chhun leh zan țawngțai chungin E. Pakistan chu kum 1968 Christmas dawn țepin ka thleng ve ta. Hei hi 'Marathon Prayer' tiin ka vuah. Chhiartute hnena ka thuchah duh chu: 'Mangan ni chuan min ko la, ka chhanhim ang che' tih leh 'Țawngțainain thil a tih theihzia' hi a ni. Chhiartuten mâu hlado a va sei ve in lo tih pawhin min lo hrethiam hram teh u.

Independence leh mau buaipui hun a tawp ta rih

Kum 1969 June a lo ni ta. Remna Palai hnathawh a țul ta a, Jail-ah hun khawhral a țul ta . UT ah MLP - MP candidate-ah te kan țang ve leh lawp lawp a. Kan rammute pawh mahni sahimna ngaihtuahin mangang taka an awm lai, rawtuai haka thih hlauhawma an awm lai a ni. An tan Kohhran te, Political Party te kan țawngțai a. Independent sawi theih a ni tawh lo. Kan thupui ber chu Remna leh Muanna tih a ni.

Țhian țha ka chhar
Kum 1978 a rawn in her chhuak a, Delhi a ka zin țumin țhian țha ka chhar hlauh a, a inah lunch ei turin a car-in min hruai a. Heta a thuchah hi a ropui em a, țhangtharte kan hlan chhawng duh a ni. Lenga min sawmna chhan chu hetiang hian a sawi ta.

'Nimin piah khan Asia khawmuala Paper Mill lian ber Cachar Paper Mill atan Planning Commi­ssion-in clearance an pe ta a, Mizoramin in lo hlawkpui/ chhawr țangkai ve dan hrilh che duhin ka sawm che a ni' a ti ta le!

"Hmun remchang apiangah Bamboo Chipping Unit din ula. Mizoram Sawrkarin Hindustan Paper Corporation nen agreement siamin a hralhna tur siam fel sela tih leh Bamboo Mahal System pawh a ram leilung fate chhawr țangkai theih tura siam ni se" tih hi a ni.

Kha leh chen Mâu ngaihtuah tawh lo chu min tuaithar leh ta. Heti taka Mizote tana mi țhahnem ngai ka chharchhuah ațang khan alawm, "vai chhia mai mai" ka lo ti țhin mindset chu ka thlak danglam tak. Mâu buaipui chu hlawkna a ni e.

Ka țhianpa thurawn ang chuan Bairabi tlawngkamah ram ka lei a. DPR ka siamtir a, Rs 60,000/- ka seng. Mahse, Hindustan Paper Corporation-in harsatna min siam sak a, sawrkarin min phurpui lo tlat, ka beidawng hle.

Kum 1994 khan ka țhianpa Dr C.Silvera, MP chu Central Minister-ah lak luh a ni a, a nin kar loah Mizorama Bamboo Chipping Unit din theihna clearance chu a rawn tifel ta. Ka lawm teh asin. Mahse Hindustan Paper Corporation hoten a fun lian tak nen tih bump tumin an umzui a, Pu Silver-an a lo hnar fithla țhak. Central Minister Corrupt lo berte zingah a tel ta hial. Kha 'fun lian' zet kha khawiah nge an thehthang tak aw?

Bamboo Chipping Unit chu ui tak chungin ka vui liam ta.

National Bamboo Mission
Kum 1994 September ni 4 alo in herchhuak a, mumang lam pawha ka mang phak loh thu lawmawm zet mai ka țhianpa Dr. Silvera Minister hnen ațangin telephone ka dâwng a. "India ram mipui tluklehdingawn ațanga KVIC member 6 an thlan chhuah zingah i tel ve" tih hi a ni rup mai.

North Eastern Zone bialtu ka ni a, NER bik atana din, Regional Planning and Monitoring Council - Chairman-ah ruat ka ni bawk. Chu mawhphurhna nen chuan kha leh chen ka lo atchilh mâu (bamboo) bawk chu ka buaipui leh thei ta. 'A mak mang e' tih mai loh chu sawi tur ka hre lo. South India lama mâu an hman țangkai dan, a bikin Agarbati siamna hmunpuite ka tlawh kual a. Mizoram ațanga mâu an hman nasatzia te ka zirchhuak ta a, chumai chu duh tawk lovin South East Asia-ah te Bamboo and Ratan Development zirin Delegation leader ka ni. Thla khat zet chhung November 1998 kan zirchian hnuin kan report thehluh ațangin All India Bamboo Development - Workshop N. Delhi Constitution Club-ah neih a ni.

Chawhnu Technical Session-ah Chairman ka ni hlauh a. Nileng - chawhnu sawiho hnuah Bamboo Board of India neih ve ni se tih chu Chair ațangin ka rawt a. India sawrkarah theh luh a ni ta. Kum 2000 ah chuan kan rawtna aia ropui National Bamboo Mission hi a lo piang ta a ni. Hetah hian ka țhiante Pu P. Lalupa leh Pu Lalsawmvela, CEO KVIC te pawh an tel, min hriatpui e.

Pawisa a tam
National Bamboo Mission ațanga pawisa hmang ve thei turin Mizoram Bamboo Development Agency siamin sum tam tak lak luh a ni. MNF Ministry Pu Zoramthanga CM lai kha a ni. Bamboo Chief Minister tih pawh a lar hle a nih kha.

Kum 2015 vel khan Sawrkar laipuiin National Bamboo Mission atan Crore 1300 zet a dah te kha engzat nge kan hmuh ve? A taka hlawhtlinna hmuh tur awm si lovin pawisa chauh hi em ni kan atchilh?

Baffacos te kha sawi hlawh tak a nih kha. Kum tam tak ka lo buaipui ve tawh a awmsa hman țangkai tum lova a thar phuahchawp mai mai hi ka hrethiam thei lo. Kan mithiamten RTI Act hmangin pawisa lakluh tawh zat leh a hmanna te mipui hriatah min puan chhuahsak hram teh u khai. Public interest tak tak a nih hi.

Ngenna: Kan sawrkar hian hmana kan tih ang ni lovin Covid-19 leh Țam laka kan himna tur chauh ngaihtuahin Economic War of Independent puang mai rawh se.

Sawmna: Țhalai duhtak te u, hawh u ram leh hnam tana thil țha lo hi i sawisel ngam ang u. I dodal ngam ang u. A țul ngang chuan Ruatfela nu-in hma hruai sela kawng kan zawh mai ang chu. Ka lawm e.

Vanlalngaia, Member ZEDM