Written by
Pate-a
N. Khawbung

Thing leh mau humhalh

World Environment Day June 5, 2021 pawh kan lo hmang zo leh ta reng mai, hripui avang hian nikum leh kumin chu a khawharthlak hle mai. Kum dang ang nise zawng pawl hrang hrangte leh zirna sikul te, sorkar department te leh mimal ṭhahnemngaiten uar takin thing chi hrang hrang kan han phun leh mup mup tur kha a ni a. He hripui (Covid-19) hian nunna mai ni lo, kan environment thlengin a nghawng a, a pawi teh zawng a nih hi.

Chutia khawharnain ngaihtuahna ram a luah a, quarantine-na hmun pindan aṭanga hun khawharthlak tak ka hmachhawn lai chuan Green Mizoram Day 2021 a lo herchhuak leh leh ta. Hun harsa tak hnuaiah mi ṭhahnemngai an lo lang chhuak leh a, khawharna leh suangtuahna ram chu an hnathawh te avang chuan hlimnain min tuam chhuak leh ta. Ram tana thing phuntute zawng zawng zahna chibai ka buk a che u.

Pathianin zofate hi malsawmna tam tak min vur a, chenna tur hmun ṭha boruak thiang tak awm theihna tur min pek hi a hluin a ropui hle a; a enkawlna kawngah pawh mawhphurhna thuk tak, thuneihna tawp min pe a ni. He kan chenna ram Mizoram, kan ram neih chhun hi ti nuam a, ti mawi tur hian a tu a te mai pawh hian mawhphurhna sang tak kan nei vek a, chu kan mawh­phurhna siamtu Pathian min pek chu a hmang thiam leh hmang nasa a piangten mawhphurhna kan neih hlutzia leh thukzia an hmu chiang ṭhin.

Ti teh ang, kumin hian khua a khen rei deuh avangin kan ramah kangmei a chhuak nasa a, chenna in leh lo chan tam tak an awm tih han hriat a han hmuh hian a rilru natthlakin a pawi takzet a ni. Hetiang thil a lo thlen hian vanduai kum a ni e han tibawk ṭhin mah ila, engemaw chen chu mihring lam tak aṭang pawh hian inven lawk theih niin a lang. Kan pi leh puten ruahtui ko haw thei khawp ramngaw ṭha an tih ṭhin ang kha nei fur ila, a boruak a danglam maithei.

Kan ram thing leh mau, nungchate leh a mihring chengte tan ngei pawh a chenna nuam tak siam a, ti mawi a, ti hring nuam tur hian kan theihna zawn inang lo tak tak a ni hlawm ngei ang. Kan chenna leh khawsakna hmun avang te, kan rilru put hmang avangte pawh hian a enkawl dan tur leh ngaihtuah dan thlengin a danglam hle dawn a, chungte avang chuan kan mawhphurhna a danglam chuang si lo. Kan theihna zawn chu eng ber nge ni ang tih erawh inzawt ta ṭheuh ila. Hetiang hian in ti dawn chin teh ang.

1. Kan ram thing leh mau te kan ti rem nasa a, hemi avanga nitina harsatna kan tawh leh neih mek, tui hna vang tih te, khaw lum chak ta em emte hi mut mawh hnar mawha neih a ṭul tak zet a, he kan harsatna tawh mek chhanchhuah lehna hnai ber pakhat nia lang chu thingphun a ni. Thingphun hi uar ila kan ramin harsatna a tawh mek lakah hian chhan chhuahin kan la awm thei. A bik takin hetiang anga hmalak theihna hmun thingtlang leh kan khawpui te deuha awmte chuan chak taka hmalak theih nise a duhawm hle.

2. Thingphun chu lo uar ta ngawt pawh ni ila kawngdanga kan dimdawi chuan siloh chuan ip pawp a thlak ang hlauh a ni thei. Thing pakhat phun nun hi thil awlsam tak a ni hauh lo. Thing kan phun thei chiah lo a nih pawhin a nungsa, kan tih hah ngai miah lova Siamtu min pek hi duat tak a kan enkawl a nih chuan kan harsat leh kan buaina tam tak hi chhawk zangkhaiin kan la awm thei tih hretlang ila, a awmsa humhalhna lam kawngah hian nasa zawk a hmalak a tha viau.

3. Tin, kan awmna hmunin a zir loh em avangin thingphun hi mi tam zawk tan chuan a harsa thei, a awmsa humhalh hleih theih loh pawh a awm theih tho mai. A bik takin kan khawpui chhunga chengte tan pawh hian lo ralban ngawt chi a nilo. Kan zavaia kan thawh suau suau a hun viau tawh a ni. Hetiang dinhmuna dingte pawh hian tihtur pawimawh lutuk tak kan nei a, chu chu mipuite hnena zirtirna pek leh tanpuina pek a ni. Zirtirna pek hian kawng thui tak a su awng thei a, humhalh pawimawhna hre miah lo leh thingphun tangkaina hre mang lo hi a awm theih. Chutiang mite kawng dik kawhhmuh a hmasawnna rahbi an rah theihna tur atan a zirtirna uar zawk a pek hi kan tihtur pawimawh ber, kan ram thing leh mau, nungchate humhalhna kawng a hna pawimawh ber tih ngam sak a ni hial awm e. Hemi chungchanga hmalatute lo puih bawm a, an mamawh lo ngaihtuah sak hi thiltha leh awmze nei zawka hmalakna kal tirtu pawimawh tak a ni a, thingphun leh thildanga tha kan thawh thei lo a nih pawhin a tanpuina lama hmalatu nih hi a pawimawh hle.
Zirtirna pek chungchang hi han tui hnih teh ang.

An tia lawm. Tualchhung kohhran upa in a Sam 37:6 na a chhiar ngawt ai chuan, mikhual tlangval, tu a nih pawh kan hriat mang hleih lovin a Sam 37:6 a chhiar chu a ruaitu tualchhung kohhranhote thinlungah a ri a ring a, a thawkna duh zawk an tia, a nih hmel fu mai. Chutiang ang chu kan nihna dik tak a nih miau bawk si avang hian kan environment enkawltu (line department) lama kan mithiamte hian nasa zawkin tan han la se la, zirtirna hi a tam thei ang ber mipuite hian dawng thei ila a ziaawm hian ka ring.

4. Mi ram anglo takin kan ramah hian thunei tak tak kan tam a, kan NGOs an chak thain kan society tan an thawhhlawk em em, hei hi kan vanneihna tak pawh a ni. Heng kan NGO hrang hrangte leh sorkar ngei pawh hian dan tha tak tak kan duang thin a a lawmawm a, hei hian engemaw chen chu min veng kan ti thei ang. Heng kan dan siamtu pawl hrang hrangte leh kan sorkar (ministry) hian dan tha tak tak siamin duang chhuak thin bawk mah se, a tihhlawhtlinna lamah hma kan lak ngam chuan siloh chuan awmzia a awm lova, a ti punluntu lekah a chhuak thei. Chuvangin heng kan dan siamtute hian huaisen takin dan chu an kengkawh tur a ni ang.

5. Thing leh mau, nungchate humahalh tur hian theih tawp chhuahin tan la viau thin mah ila, a sehhel chin hi an awm ve tlat thin. A ler atanga thuai a, 100% hlawhtlin chu thil theihloh tawp tur a ni. Damna tluan tling chang tur chuan a bulthum atanga kan hriat a, kan harchhuah a ngai. Chutiang a hmasawnna nghet zawk kan neih theihna tur atan chuan Sorkar hian naupangten High Sikul thleng a thing leh mau humhalh pawimawh zia leh kan tihtur dik tak a nih thu an zir theihna tura ruahmanna a neih hi thil pawimawh ber a ni ngei ang.
A chunga point tlemte kan han tarlante atang pawh hian tan han la ta ila kawng tam takah hmasawnna kan hmuh a beisei awm a. Mizote hi hnam zirtir nuam leh thuawi theih tak kan nih avangin zirtirna mumal leh tha hi dawng tam thei ila phur takin kan thawkchhuak theiin a rinawm.

Kan ram neih chhun hi ti mawi a, ti nuam tur chuan kan theihna zawn theuhah tan la thar ila. Mahni a chakai khawrh kawr ngei chu inbelin, keimahni leh kan tu leh fate tana chenna nuam siam turin kan theihna zawnah ke I pen ang u. Hei lo hi ramdang reng kan nei lo, a mawina tur te, a nawmna tur te leh chenna tlak a siam tur hian kan zavai mai hian kan hun a intan mek a ni.
070620210815

Pate-a, N. Khawbung