LALDÊNGA LEHKHATHAWN KHA
Ni 20.8.1975 khân Pu Laldênga chuan India Prime Minister Pi Indira Gandhi hnenah lehkha a thawn a, Pi Indira Gandhi sawrkâr a tlak a, Pu Moraji Desai a rawn sawrkar khan, Pu Desai-a hnenah Ni 30.7.1977 khan lehkha thawn leh bawkin, hun leh hmun te a chêp avângin tun ṭumah chuan Indira hnena a lehkha thawn zawk hi vawiin remna ni pual hian kan lepse dawn a ni.
First para leh Second Para:
"Pi duhtak Prime Minister,
Political buaina chinfel hlenna neih nana Mizoram remna leh ngaiawhna awmtir lehna chungchang sawiho turin Nov, 1973 aṭang tawh khan ka hnuaia thawktute'n nangma aiawhtute an hmu tawh ṭhin a. Heng sawihote bawhzui hian lehkha ka rawn thawn tawh che a. Chutah chuan buaina chu India Constitution chhunga chinfel dan sawiho ka duh thu ka sawi lang a. I hnuaia hna thawktuin keimah ngei min hmuh a duh avangin hlauhawm nasa tak khum chungin Pakistan aṭangin ka rawn tal chhuak ta hram a. Geneva-ah i aiawh Pu Singhal ka hmu a, he buaina awmze hrang hrangte chu thui takin ka sawipui a. Chumi zawhah chuan he mimal lehkha hi khawngaih taka i lo ngaihtuah ngei beisei tlatin i hnenah ka han ziak a ni.
Ka sawi tawh angin, Mizoram politik buaina chinfelna India Constitution chhunga thlentir a ngai dawn tih rinhlelhna ka thinlungah a awm lo va. India Constitution chhungah hian inbiakremna (settlement) kan duh chu hmuh harsatna lovang tih chu ka tiam thei che a; amaherawhchu kan hnam leh nunphung leh sakhuana atante hian humhalh mamawh a ni dawn a. Hemi atan hian sawrkar hnathawkte hnathawhna dan kalphung (minor administrative adjustments) chu, politika inbiakna kan neih chhung chuan dap chhuah a ṭul ang a."
A lehkha ziak tlar hmasa lam aṭang hian rambuai aṭanga kum 10 pawh a ral hma, ram a buai aṭanga kum 7-na tawp lam aṭangin remna siam tumin MNF leh India hi an lo inbe tawh tih a chiang a. Tin, Pu Laldênga hian a lehkhathawnah hian, buaina chu India dânpui chhûnga chinfel a duh thu a sawi bawk a ni. Hei hian, he lehkha a thawn kum 1975, zalenna a sual aṭanga kum 10 pawh a ral hmain India lakah MNF hotupa chu a tlawm fel der tawh tih a tilang chiang hle, a râl dobber India sawrkâr mi leh sa biak loh hlauin Pakistan aṭanga chhuâkin India sawrkâr milian Pu Singhal-a bia a, Pu Laldenga hian inbiakna neih loh a hlau hle. A thuziak para hmasa ber leh a dawttuah hian inbiakna chu India dânpui hnuaia neih a duh thu lam hawiin vawi 2 lai a ziak hmana, hei hian inbiakna chu neih a nih pawhin zalenna pumhlum neih (complete independence) theihna lam hawi zawnga kalpui a tum loh nghâl zia a târlang chiang hle.
Third para:
"Ka ngaihdan min tawmpui theihnan ka rindan leh ka hmuh dante anmahnia ka tuhna tura ramhnuai lama ka thawhpuite ka biak theih nan India-a lo kal theihna remchang min siamsak ka ngen duh a. Lo luh ngei chu ka inpeih a ni. Tun ṭuma Pakistan aṭanga ka lo chhuah leh hi ka chhuah hlenna pawh a ni tawh nghe nghe ang a, hlauhawm nasa tak ka tawn a ngaih avangin, i ṭhatna azarah i sawrkar chuan India-a ka awm chhunga, a ṭul anga himna min pek leh, ramhnuai lama ka thawhpuite a remchang i tihna hmun apianga biak theihna min pek ka beisei bawk. Ramhnuai lam hruaitute ka hmuh hmasak duhte chu:- ka Vice Pre. Pu Tlangchhuaka te, MNF Party Pre. Pu Chawngzuala te, ka Army Chief Pu Biakchhunga leh Col.Zamana te an ni. Anmahni ho hi hmuh theihna remchang min siamsak a, buaina chungchang kawng hrang hrangte kan sawiho theih ngat chuan, buaina chinfel nana ka ngaihdan min ṭawmpui tura kawihher theih ngei ka inringin ka tiam ngam che a ni."
Laldenga hian zalenna pumhlum sual mêktu MNF sipai leh hotute chu India hnuaia intulût tura hmin a, an rilru kawihher a tum thu a hmelma hnenah a hrilh a ni. A naute'n thi leh thau pawlh mai ni lo, an nunna hlân tak meuha an lo beih, an hmelma lian ber hotunu Indira Gandhi hnenah meuh, an hotupa berin hetiang hian a phatsan a ni tih hria se, kha'ng hunlaia mahni nunna thâp tak meuha zalênna sualtute khân engtiang takin ngai ang maw?
Fourth para:
India Constitution chhunga buaina chingfel tura sawiho ka remtih tawh thu hi an hnenah a ruh langin ka hrilh thei dawn lo va, a chhan chu sawi tam ngai lovin a lang reng a. Heng mite hian khawvel pum politik inher zel mila zau zawka kan buaina hi thlir thiam theihna remchang an nei lo va. Chuvangin heng zawng zawng hi kimchang taka hrilhfiah leh beiseina eng emaw neihtir ka duh dawn a. I aiawhtuin a duh angin a boruak hrisel, inbiak hma leh inbiak laia lentir a nih theih nan keima lam aṭangin “operation” chawlhtir turin ka thawhpuite pawh ka hrilh mek a. Chu lehkha copy pawh chu i lo hriat ve atan ka han telh e. Nangni lam aṭang pawhin Mizorama in sipaite hnenah khawngaih takin hnathawh dan tur a ruka i hrilh ka beisei tak meuh a ni. Tichuan, ka thawhpuite hnenah pawh inkahna tibang turin India Sawrkar hi ka ngen a ni tih ka hriat chiantir thei ang.
Fourth para aṭang hian Pu Laldenga hian MNF sipaite hnenah chuan India danpui hnuaia inbiak rem chu sawi mawi chi a nih lohzia a hrechiang hle tih a lanna chu, 'India Constitution chhûnga buaina chingfel tura sawiho ka remtih tawh thu hi an hnenah a ruh langin ka hrilh thei dawn lo va," tiin a naute/a sipaite chungchâng a sawi a, a sipaite, a naute chu khawvel boruak thlira inherrem thiam lovah a puh bawk a ni. A naute chu beiseina eng emaw siamsak a, thiam taka vehthlêm a, operation kal lai mêkte pawh tihtawptir a tum tih a lang a ni. Laldenga khan a ngaihdan leh a thil kalpui dan chu eng vângin nge a ruh langin a naute hnenah khan a sawi mai loh?
Last para:
A chunga ka sawi point te khi khawngaih takin I lo ngaihtuah ang tih ka beisei. HE LEHKHA HI THURUK TAWPKHAWKA SAWNGBAWL A NIH KA BEISEI BAWK. I sorkar aiawhtu Pu Singhala chuan hetiang ti tur hian min tiam tawh nghe nghe.
Nangmah ngaisangtu
Yours sincerely
Sd/-Laldenga
20.8.1975
‘He lehkha hi thuruk tawpkhawka sawngbawl a nih ka beisei bawk,' tiin a tawp a khar a, he an inbiakrûkna hi Pu Laldenga hian a naute, zalenna sual tak taktute hian an hriat a hlau hle a, "Ka lehkha thawn che chungchang hi a ruk theihtawpa vawn a nih chiah chauhvin ka thawhpuite chu nawr luihna avanga hnathawk ka ni tih ngaihdan nei hauh lovin ka hmin thei dawn a ni," tiin a lehkha ziak a titawp a ni.
Awle, he lehkhathawn aṭang hian ramhnuai lamah MNF te'n nunna hlân tak meuh meuha zalenna an sual laiin, an pu ber chuan a lo phatsan fel dèr tawh tih a lang chiang hle. He lehkha hmang hian Pu Laldenga chuan a do ber India sawrkara a hotuber chu lamṭangah siamin, rinawm taka a hnungzuitu a MNF ṭhiante chu a thlim a ni.
Vawiina kan lawm leh kan hlut em em 'Remna Ni' hi 'Zoram mipuite leh kohhran ho ṭawngṭai chhuah' ti ve ṭhin bawk mah ila, Zoram mipuite leh kohhran mipuite ṭawngṭai hma khan Pu Laldenga hi a lo tlawm fel der tawh zawk niin a lang.
A tirah khan zalenna pumhlum an sual lovin, ram a buai aṭanga kum 10 êm pawh a ral hmain India sawrkâr hotute hnuaiah an hriat lohvin an intulût dawn a ni tih hria se, MNF volunteer tam zawk kha chuan MNF an zawm kher lo vang a, thisen luang tam tak pawh kha pumpelhin a awm thei tur!
Zalenna sual kawngah khan Pu Laldenga hi a beidawng a nih pawhin a demawm loh va, zalenna hmuh chu châkawm viau mah se, pialtlêpa liluh tum ang tluka thil harsa a ni miau si. Mahse, a demawm em emna lai chu, a hotu ber leh a fing berin zalenna hmuh chu a harsatzia hrethiam a, a hmelmate hnenah India dânpui hnuaia inbiakna neih a duh thu hial a hrilh tawh hnuah pawh, amah aia chinchâng hre lo zawk, a sipaite hnênah zalenna hi sual chhuah chi rual a nih lohzia ṭha taka a hrilh ve mai lo kha a ni. Hrilh ahnêkin, nasa taka zalenna sual thei ang berin a naute hnenah chuan a la lang zawk a nih kha!
Pu Laldenga lehkha aṭang hian Nov, 1973 aṭang tawh khan MNF hotute chuan India hi an lo be daih tawh a ni tih a lang a, mahse November 1973 hnu lamah pawh hian, a naute MNF sipaite chuan tihtakzetin Mizoram lamah chuan zalenna an lo la sual ngat ngat a ni. Hnam Sipaite chu ke ngata China kal thlengin, harsatna tam tak táwn chhuâkin China sawrkâr an han dawr a, ralthuam leh ṭanpuina an han dil a nih kha. Thihna, natna, vahvaihna leh rilṭamna an tawhte chu thuhran ni se, kea China kal nan ringawt pawh hian kal lamah kum khat vel, haw lamah kum khat vel lai hun an sêng a ni. Zoram chhûngah pawh hnam sipaite chuan engmah hre lovin tihtakzetin zalenna an lo la sual ve char char bawk a, 13.1.1975-ah phei kha chuan hnam sipai huaisen tak tak, MNF hotu lu leh India sawrkar inbiakna hre pha ve lote chuan Mizorama Police hotu lawk pathum, IGP, DIG leh SP-te chu an kaphlum a nih kha, khatia Police hotu lu kahhlum an nih aṭang phei kha chuan mipui mimir nun kha India sipai thinrimte chuan an nêkchêp sauh a, mipuite retheihna a belhchhah hle.
Pu Laldenga hote'n 1973 November aṭanga India sawrkâr an biak aṭang khan lem chang buai lovin an sipaite hnenah thil nihna dik tak hrilh se chuan buaina leh thihna tam tak kha pumpelh a ni ngei ang le. REMNA siam a ngaih chhan chu BUAINA awm vâng a ni a. Buaina chawk chhuaktu chu MNF hruaitute an ni a, chu an buaina chawh chhuah tireh a, inbiakna zawng hmasatute pawh MNF hruaitute tho an ni.
Heng a chunga thu zawng zawng i chhiar zawha, i ngaihthlâk zawh hnu hian June 30 hi Remna Ni nge ni a i hriat Tlawmna Ni? Remna Ni lawm hi thil tlawmthlâk niin i hre ve em?
Lehkhabu rawnte :
1. Zofate zinkawngah zalenna mei a mit tur a ni lo -R.Zamawia
2. Khuarei Sulhnu–Bualhranga
3. Zinkawng thui : C Zama
J.Lalramnghaka (Jeru-a)