Written by
Rochamliana
Mission Veng

KUM SAWMTHUM PANGA KAL TAAH KHAN

Nimin kha June 30 a ni a, Remna Ni champha vawi 35-na a ni. Mizo hnam tan hun hlu leh danglam bik a ni a, Covid 19 hripui leng karah hian chu lam chu i han hawi lawk teh ang u.

Kan hriat heuh angin kum 35 kal ta, June 30, 1986 khan New Delhi-a Central Secretariat North Block-a Union Home Secretary pisa zau taka dawhkan sei tham tak maiah India sorkar leh Mizo National Front (MNF) te chuan kum sawmhnih chhung zet awh tawh Zoram buaina chu chingfel turin inremna an ziak ta a; he inremna hi Memorandum of Settlement tia koh a ni.

June 30, 1986 a ni a, Thawh­ṭanni a ni nghe nghe. Khatih hunlai khan tunlai angin inbiak pawhna a la ṭha tawk lo a. BSNL Landline phone kha ‘Delhi tlang’ nena inbiak pawh theihna awmchhun a ni. Chhan hrang hrang avanga a nawrh mauh ṭum lah kha a awm zen bawk a, inbiak pawh zung zung kha thil awlai a ni lo. Chuti chung chung chuan khami ni chawhnu her aṭang khan mi ṭhenkhat chuan thawm engemaw ri ret ret kha an hre ru tawh a, an beng an chhi a, an helhhawlh a, a rukin an phawklek hle a ni. Thian zaho ṭhenkhat chu chanchin ngaichang ru pahin an ṭhian tu ber inah emaw te khan an kalkhawm a, zanriah kilho nghal ta mai te pawh kha an awm nual nghe nghe.

A nihna takah phei chuan a hma kar aṭang tawh khan mi ṭhenkhat chuan a ruk deuhvin an beng an lo chhi tawh a ni. Delhi tlanga hotute chhuk thla thawm hre phate titi aṭangin thu a punlun chho a ni ber a, chu chu mi ṭhenkhatin khawi khawiah emaw an pu darh a, boruak thar leh beiseina thar a lo piang leh ta kha a ni a. Amaherawhchu, ‘Remna sign’ thuah khan mipui bei a lo dawng zing tawh lulai em mai a, beiseina boruak kha lianpuiin han alh hluai ṭhin mah se, a alh a te tawlh tawlh a, kar lovah a mit leh duak ṭhin a - ‘arbawm kang an sawi ang mai’ kha a lo ni fo tawh a. Chuvangin, mipuiin chuti takin beisei pawh an ti sang ngam tawh lo ti ila kan sawi sual awm lo ve.

Khatih hunlaia India ram pumin a thlir rawn chu Doordarshan (DD) a ni. Asian Games a thlen denchhanin India ramah kum 1982 aṭang khan colour TV a lo lut ṭan a, kum 1986-ah te kha chuan Mizoramah pawh colour TV thlir tur a awm nual tawh a ni. Khatih hunlai khan a hranpain DD Mizoram erawh a la piang lo va, DD Mizoram hi chu kum 1994-a bul ṭan chauh a ni awm e. Khang hunlaia India ramin a thlir ber zinga mi chu DD National a ni a, DD1 tih ṭhin a nih kha; ram pumin an en theih tura pek chhuah (national telecast) ṭhin a ni.

June 30 khua a lo tlai chho va, khua a thim ṭan ta a. Khami zan khan zan dang ai chuan AIR chanchinthar puan pawhin ngaihven a hlawh ru a ni mai thei, mahse, thawm thar engmah hriat tur erawh a awm lo. Beiseina nena lo nghaktute rilru pawh a hnual leh hman viau niin a lang.

Amaherawhchu, zan dar 8:00 bawr vel aṭangin Aizawl khawpuia veng laili leh hulum deuh laiah te bakah khawpui kawngpui dung velah te thawm danglam tak a rawn ri ṭan ta a, chu thawm chu thildang a ni lo va, “Remna an sign ta!” tih thu a ni. Amaherawhchu, he thu lawmawm tak hian mipui nawlpui erawh a la deng lutuk lo niin a lang a, chuti takin mipui pawh an la phusa lo.

Kha thawm danglam tak hriate zingah khan zurui hawklak au vel mai mai emaw tia awih mai harsa ti pawl te pawh an awm bawk a, a hunlai ngaihtuahin thil awm lo tak pawh a ni lem awm lo ve. Khatih hunlaia kawngpui kama khawsa, tunah erawh veng dangah in leh lo dina khawsa ta chuan heti hian a ti a, “Kan hna a laklawh avangin ka haw tlai a, zanriah pawh kan ei tlai deuh va. Zanriah kan ei kham chu ṭhenawmah kuhva lei turin ka chhuak a. Kawngpuiah hian jeep hi chak deuh maiin a rawn tlan a, tutute emaw hi an inhnawh ṭun mai a. ‘Remna an sign ta... remna an sign ta... remna an sign ta...’ ti ringawt mai hian ring tak takin an au vel a.

Kawngpuia kal ve midangte nen khan kan lo phar ding a, thil awmzia kan han zawt chik a. Anni lah khan thu chiang tak sawi tur an nei lo va, ‘miin an sawi a, chumi te chuan an ti alawm’ tih vel baka mi an chhan theih tak loh hnuah kha chuan zurui hawklak au vel mai maiah ka ruat a, chuti tak pawh chuan ka lo uksak zui hlei lo va,” tiin.

Thenkhat erawh chuan chu thawm zet chu an ngai thutak ngiang thung a. Hmanhmawh takin thu chiang hriat tumin a hre tur nia an rin lam panin an tlan nghal sun sun a. Khatih hunlaia Mizoram sorkara Finance Minister chu Pu Sainghaka a ni a, Sikulpui kawmchhakah sorkar bungalow a luah ṭhin. Khatih hunlaia Finance Minister bungalow kha Assam Type a ni a, tunah chuan an ṭhiat a, a tharin sak ṭhat a ni tawh.

Khami zanah khan chinchang hriat tumten an pan ber pakhat chu Tuikhuahtlanga Pu Sainghaka bungalow kha a ni a. A hria leh a tel ve ngeite sawi hmangin zan dar 8:30 velte kha chuan kha lai hmunah khan mi engemawzat pungkhawmin an ri ṭan laih laih tawh a, kalkhawmte chhawlhal tireh turin theituite pawh an sem ṭan zar zar tawh niawm tak a ni. A piah chiaha bungalow chu Revenue Department changtu Minister Pu Vaivenga’n a luah thung a. A ni bungalow lamah erawh thawm a la awm vak lo niin a hmun a thleng chho zinga miin tunhnuah min hrilh. A awmzia chu, mipui mimir hrim hrim thawm kha a la dai tihna a ni awm e.

Zan dar 9:30-a ri a, DD National-ah chanchinthar an puang ṭan ta a.

Hmun ṭhenkhatah hlim leh lawma an sahawk lek lek ṭan mek tawh lai khan chanchin langsar zual (headline) ah inremna lam hawi engmah puan a nih tak loh avangin chhun lama thawm lo hre ru, beiseina sang tak nena TV hmaa ṭhu mi ṭhenkhat chu an lo beidawng hman titih thung a. An thu ngaihven ruk chu ‘thu vuvuk, tu pa zukhawn chang lo thu’ ah a chang leh dawn ta niin an ngai hman hial a ni.

Chanchinthar puangtunu in puan tura buatsaih sate hmatiama a puan mawlh mawlh lai chuan, tu emaw hian a puangtu chu lehkha them hi a rawn rawlruk zauh va, a thil puan lai chu chawlin chu lehkha chu a han thlir vang vang a, hlim hmel pu tak chunga rawn hawi chhuakin, aw zangkhai takin Mizo Accord ziah a nih thu chu a puang ta thut mai a. Beisei deuh reuh, beisei ngam lutuk si lo chunga TV lama lo thlirtute pawh kha chu thupuan zet chuan a barakhaih letling ngei mai!

TV-ah chuan chawp leh chilhin inremna ziah lai chu Live-in a rawn lang nghal ta ut mai bawk a. Hlauhna bawia kun mek, engemaw hlekah pawha thinphu nghal zawih zawih ṭhin, in man, in sawisak, in thah, hmeichhe pawngsual tih thawm thangva in chhumpui zing ang maia a chim mup reng, thinthi pawha mut harsa ti tawh Mizo hnam tan chuan chu milem tluka hmuhnawm chu a va vang dawn em!

Zan a rei ṭan avanga Aizawl khawpui reh ṭan tawh chu hlim leh lawm avanga au ri leh ri thei zawng zawng khawn rik thawm avangin thawk leh khatah harh lo thei lo dinhmunah a ding ta phut mai a ni. Thawm a ring tawlh tawlh a, zurui hawklak thawm mai maia puh chi a ni tawh lo va, a tu a te tan maha rinhlelh rual lah a ni tawh hek lo.

Ri hut hut dang karah kawng­sira thirban khawn rik bawl bawl ri hriat turte pawh a awm a, ri thei zawng zawng chu a ri vek a ni ber mai! Khawlaiah mipui an tlanchhuak a, khawi lam nge an pan dawn tih pawh hre chuang lo vin kawngpuiah an inzui dul dul a. An au va, kut an beng a, a ṭhen an zai a, a ṭhen an lam bawk. Mitin rilru a hlim a, a engthawl a, kha mi darkarah na na na kha chuan itsikna leh elrelnain mi thinlungah hmun a chang lo ti ila kan sawi sual kher awm lo ve!

Kum 1986 te kha chuan Aizawl khawpuiah lirthei a la tam vak lo va. Jeep leh Ambassador car a lar a, Maruti Suzuki car leh Gypsy-te pawh hmuh tur a awm tawh bawk a, ke hnih neiah chuan Bajaj scooter leh Rajdoot bike-te kha a lar pawl a niawm e. An tan ni dang zan danga chetvel harsa ngai lo kha ‘Remna sign’ zanah zet kha chuan lirthei tan pawh kawngpui dungah tlan a harsa fat fat hle a, a chhan chu mipui an tam lutuk avang kha a ni.

Mipui hlim leh lawmna khan a vawrtawp a hawlh chiang a, mahse, beisei tawh mang loh hnua lo thleng ta thut a nih avang khan han tih chiam dan tur pawh kha an haihchham tlang titih hlawm a, an hlim luat a leiah awmdan tur chiah pawh kha an hre lo a ni ber mai. Chanmari Kawnah chuan kawngpuiah hian tlangval pahnih pathum hi an mu zangthal a, mipuiin an din hual khup a, “Pi buh deng pi buh deng, pakhatin buh ṭhap buh ṭhap,” tiin kut bengin an zai ṭhup ṭhup a, chu'ng tlangval, kawngpui lei chara mu zangthalte chuan uar fahran mai hian an ke chu an leng bat bat mai a ni!

India sorkar aiawhin Union Home Secretary Pu R. D. Pradhan, MNF aiawhin MNF President Pu Laldenga leh Mizoram sorkar aiawhin Chief Secretary Pu Lalkhama ten Memorandum of Settlement (Mizo Accord) a hming an ziah hnan lai hi DD National-in LIVE-in zan dar 9:30 pelh hnuah a tihchhuah laiin zan dar 8:00 velah mi ṭhenkhat chu remna lawmin an lo phusa ṭan tawh kha a ni a. Chuvangin, ‘Remna Sign’ hun thuah hian hriat dan inang lo pawh a awm phah ta lek lek a ni.

Delhi-a ‘Remna Sign’ na hmuna tel ve ngei kan ram hruaitu pakhatin a sawifiah dan hi a rintlak thawkhatin ka ring, “Chawhnu lamah khan remna sign a ni dawn tih kha kan chiang titih tawh na a, chian famkim chuan kan la chiang ngam lo; Aizawl lam lo han be pawpte chu kan zingah an awm a niawm e. Zan tir lamah erawh kha chuan hai rual lohvin kan chiang tlang tawh a, a hlim pawh kan hlim a, kan boruak a zangkhai ṭan hle. Kan hotu zinga mi Pu Sainghaka pawh telephone-in kan han hrilh thuai a, ani kha Aizawl lamah chuan a hre hmasa pawl zinga mi a niawm e. Amaherawhchu, pa fimkhur a ni a, boruak inlumlet thut thut thei kha a tam bawk nen, sign fel a ni ta tih a hriat hma kha chuan a ngaih a la ṭhat zan loh thu a hnuah min hrilh nghe nghe a ni,” tiin.

Memorandum of Settlement-ah India sorkar aiawha a hming ziah hnantu Pu R. D. Pradhan (1928-2020) khan thil thlen hun indawt dan kha chiang deuh maiin a lo chhinchhiah diam mai a. Prime Minister-in zan dar 9:30 DD chanchinthar puan huna puang hman tura inpeih fel turin a ti a. Rajiv Gandhi khan a kaihza vengtu Vincent George kha DD lamin LIVE coverage an tih theihna atan buaipui tur ṭulte buaipui nghal turin a hrilh bawk a. Zan dar 9:00-ah Pu Laldenga leh a nupui bakah a thawhpuite an lo thleng a. Chief Minister Pu Lal Thanhawla leh a thawhpuite erawh an lo ṭhu fel tawh a. DD National-in zan dar 9:30-a chanchinthar a lo puan ṭan mawlh mawlh lai chu tikhaihlakin ‘Mizo Accord’ a hming ziah hnan mek lai thla chu tlangzarh a ni ta a ni.

Rochamliana, Mission Veng