Written by
Jonathan Khiangte

Zawhna: Sawrkar hi eng nge?

Chhanna:
1. Sawrkar chu ‘Ram leh Mipui’ fel taka ro relsak kan nih theihna atana inrelbawlna a ni.

2. Sawrkar chu kan ta, kan siam, kan hnena awm a ni. Sawrkar angchhungah kan awm a, kan angchhungah sawrkar a awm a ni.

3. Sawrkar chu ropui taka chungnung lurh a ni lo a, mi rethei ber leh mawlmang ber kaikuah phak a ni. Sawrkarah lal ṭhuthleng a awm lo a, hnathawh kawr leh mipui rawngbawlna hmanrua a awm.

4. Sawrkar chu dan siamtu a ni a, dan anga fel thlep thlawpa thil ti tur a ni; chiri taka thil mumal lo ti mai mai tur a ni lo.

5. Sawrkar chu thilthlawnpek semtu a ni lo a, kan chhungkua min chawmtu pawh a ni lo. Sawrkar chu hmasawnna kuangfung duangtu a ni a, chu chu mipuite'n kan lo chhawr ang.

Sawifiahna:
1. Insawrkar dan chi hrang hrang a awm a, kan ram insawrkar dan democracy hi ‘Mipui Thuneihna’ tihna mai a ni. Mipuite'n kan aiawh turin sawrkarnaa mawhphurtute kan thlangchhuak a, thlanchhuahte chu dan hmangin thuneihna leh mawhphurhna kan pe a, chu chu ‘Ram leh Mipui tan’ liau liau a ni. Thlanchhuahte chuan ro an rel ang a, dan an siam ang a, hmasawnna kuangfung an duang ang. Heng zawng zawng hi ‘Ram leh Mipui tan’ a ni, a dang a awm lo.

2. Insawrkarna fel taka a kal theihna'n hnathawktu tam tak a ngai a, chung mite chu sawrkar hnathawkte an ni. Tichuan, democracy insawrkarnaah hian mipui hlawm thum kan lo awm ta a - mipui nawlpuite, sawrkar hnathawkte, thlanchhuah roreltute. A eng amah hi invaivung tur leh mahni duh lam hawia thiltithei kan awm lo, ‘Ram leh Mipui tan’ a nih ngawt loh chuan. Dan hmaah mi tin kan inang vek a, kan thuneihna a sân poh leh kan mawhphurhna a sang poh mai zawk a ni. Mi tu pawh, mipui kan ni emaw, sawrkar mi kan ni emaw, hruaitu kan ni emaw, ‘Ram leh Mipui tan’ thil ṭha ti lo leh thil ṭha lo ti kan awm chuan danin a kawng a zawh ang a, hrem ngai chu hrem tur a ni. Chutiang tihtheihna dan chu kan zavaia hnena pek a ni a; kan inṭanpui tawn ang a, kan invenpui tawn tur a ni.

3. Abraham Lincoln chuan, ‘Sawrkar chu mipuite ta, mipuite siam, mipuite tan a ni’ a ti a, a fun kim hle. Inthlan apiangin duh thlan tur chhawpsak kan ni a; khawia mi pawh, eng mi pawh ni se mipui tam berin kan duhthlante chu roreltute a ni. Thlanchhuah aṭangin mawhphurhna kuangfung pawimawhzual changtute inruat a ni a, a khaikhawmtu leh hmahruaitu inruat a ni bawk. Kil hrang hrang aṭanga thlanchhuah an ni thei a, a zahawm ber zawk chu mipuite duhthlanna a ni. Ruling bial, opposition bial tihte hi sawi sawi tur pawh a ni lo; heng biala mipuite hi kan ram mi ni ve lova kan ngai a nih ngawt loh chuan.

4. Insawrkarna atana kan sum mamawhte hi khawi aṭang mahin sawrkarin a haichhuak hran lo, mipuite'n kan thawhkhawm a ni. Chaw kan ei emaw, meizial kan zu emaw, zu kan in emaw, kan inbual emaw, TV kan en emaw, motor kan chuang emaw, kan hausa emaw, kan rethei emaw; mi tinin thil kan lei/hralh apiangin sawrkar sum bawmah pawisa kan thawh zel a ni. Kan chetvelna, kan mamawh leh duhzawng a tam poh leh sawrkar sumbawmah pawisa kan thawh hnem a ni mai. He mipui sum thawhkhawm hi renchem em em tur a ni a, ‘Ram leh Mipui tan’ uluk leh daihzai theihtawpa hman tur a ni a, hma kan sawnpui ngei ngei tur a ni. He mipui sum mahni tana lo chheprelh kan awm chuan dan angin kan hrem tur a ni a, an lo lawr chhen phei chuan mipuiin kan umbo mai tur a ni.

5. Thil chiang tak a lang ta. Insawrkarnaah chuan mipui vantlang, sawrkar hnathawk, thlanchhuah roreltu; kan vaiin kan pawimawh ta vek mai a. Heng zawng zawng min khaikhawmtu leh hmahruaitu pawimawhzia hian a kuang a fâwn liam a, chutihlaia kan rualawhna reh thei lo erawh ngaihtuah a ngai e. He thu I chhiar hian I rilruah ram hruaitute an lo lang zut zut ang a; nimahsela chungte chu Arvind Kejriwal, Mamata Banerjee, Manik Sarkar, Nitish Kumar te an ni ang. Insawrkarnaah hian ‘hero’ nih tum chi a ni lo va, mawhphurhna la chunga thawhchhuah chi a ni tihte I ngaihtuah zui ang a, I thin a rim hlur ang. Thawpik zetin “I'm not looking for somebody with some superhuman gifts, some superhero, some fairy-tale bliss. Just something I can turn to, somebody I can kiss” tih hlate hi kan sa kan sa mai zuk nia.

Thubelh
Dan rorelna (rule of law) a fel chuan mipui kan zalen a, ramin hma a sawn a, mipui kan him bawk a ni. Dan tam tak a awm a, dana inziak (writings) a pawimawh rualin danin a tum (purpose/intention) phawkchhuak fuh rorelna/thutlukna dik (justice) hi a pawimawh bawk si. India danpui (constitution) pawh khauh hle mah se pawhfan theih (rigid & flexible) a ni. Chuvangin, dana inziak en bing ngur theih a ni ngawt lo a, khatiang ang thubuai kha tunhmain rel a ni tawh em tihte, a chalremna thute ennawn leh fo a ni ṭhin (precedence). Hei hi a fel tawk zo mai bik lo a; mihring ṭhaṭna dan (moral law) te, khuarel dan (natural law) te pawh hnualsuat ngawt theih chu a ni lo vang.

Tichuan, mipuiten khua leh tuikan nih anga kan chanvo dik tak chan hi kan phu a, kan chang ngei tur pawh a ni. Chutiang tur chuan thil a kal em? Insawrkarna a fel em? Hmasawnna hnathawh a dik em? tihte pawh kan endik thei a ni. Chu chu tu tihtur bik mah a ni lo a, kan zavaia kan chanvo a ni. Entirnan, East Lungdar Pa chuan hmasawnna hnathawh kalphung ṭhenkhat chu dik tawk lovin a hria a, Prime Minister hnenah lehkha a thawn mai a. Chutianga tihtheihna dan fel tak a awm a, PM office pawhin dan angin chhanna a pe mai a ni. Tin,tunlai hian Mizorama kawngpui siam mek hmun ṭhenkhat chu a ṭha lo hle a ni awm a. Heng hna hi mipuite'n RTI dan hmanga a hna kalhmang lehkha pawimawhte lakchhuah a, endik mai tur a ni. A lo rei ang a; kan insumdawn tawnna, kan zin veivahna, kan lirtheiin a tuar ang a, nunna chan hial pawh kan awm thei. Mi tu emaw suahsual vang mai maia kawngpui ṭha lo neih kan phu lo. Hei hi entirna mai chauh a ni, hmasawnna kuangfung dang tam tak endik tur a awm ang.

Chutiangin, kan Covid hmachhawn dante, hmasawnna hnathawh hrang hrangte, SEDP chhehhnawkte pawh (ka rei!). Dan lo anga thil ti an awm chuan danin a kawng a zawh ve mai tur a ni. Chu chu mi pawi sawina leh inhuatna lam a ni lo, ‘Ram leh Mipui tan’ hmasawnna kuangfung duan anga thil ti duh lo chu ‘Ram leh Mipui’ pawisawitute an ni zawk; hrem tur an ni a, huat tur an ni. He mipui dikna chanvo pawimawh tak hi kan haider luih rei poh leh kan tuar rei dawn a ni mai. Dik chu dik, dik lo chu dik lo - hei hi kan ‘Ram leh Mipui’ damna tur chu a ni mai, a bak a awm lo. Hriat ril tur leh sawifiah tur pawh a awm chuang lo.

A tawk e!
"Eng hian nge ram hruaitu kan thlannaah thutlukna min siamsak?" tih hi kan ngaihtuah nawn a ngai. Kan ram inrelbawlna kawngah hian, "Eng system nge pek kan nih? Eng system nge kan beisei zel dawn?" tih hi ngaihdan min siamsaktu ni tawh teh se. Thil holam te te hian kan ngaihtuahna hruai suh se la, ‘Ram leh Mipuite’ hi kan inngaihtuah a ngai ta e.

Jonathan Khiangte k.j.lalbiakngheta@gmail.com